Με αφορμή τα 130 χρόνια από την επέτειο του θανάτου του Ένγκελς (5 Αυγούστου του 1895), δημοσιεύουμε το παρόν κείμενο του Τρότσκι. Μετάφραση από τα αγγλικά: Νίκος Ταμβακλής.
*
*
Οι Επιστολές του Ένγκελς προς τον Κάουτσκι
Είναι βέβαιο ότι οι επιστολές του Κάουτσκι έχουν διασωθεί μόνο σε λίγες περιπτώσεις, αλλά σχεδόν όλες οι επιστολές του Ένγκελς έχουν φτάσει στα χέρια μας. Οι νέες επιστολές φυσικά δεν αποκαλύπτουν κάποιον νέο Ένγκελς. Η τεράστια διεθνής αλληλογραφία του, στον βαθμό που διασώθηκε, έχει δημοσιευτεί σχεδόν στο σύνολό της· η ζωή του έχει υποβληθεί σε εκτενή μελέτη. Ωστόσο, αυτό το τελευταίο βιβλίο είναι ένα πολύτιμο δώρο σε όσους ενδιαφέρονται σοβαρά για την πολιτική ιστορία των τελευταίων δεκαετιών του περασμένου αιώνα, την πορεία της ανάπτυξης των μαρξιστικών ιδεών, τη μοίρα του κινήματος της εργατικής τάξης και, τέλος, για την προσωπικότητα του ίδιου του Ένγκελς.
Κατά τη διάρκεια της ζωής του Μαρξ, ο Ένγκελς, όπως ο ίδιος το έθεσε, έπαιζε το δεύτερο βιολί. Αλλά με την τελευταία ασθένεια του συνεργάτη του, και ειδικότερα μετά τον θάνατό του, ο Ένγκελς έγινε ο άμεσος και αδιαμφισβήτητος ηγέτης της ορχήστρας του παγκόσμιου σοσιαλισμού για μια περίοδο δώδεκα ετών. Εκείνη την εποχή ο Ένγκελς είχε από καιρό απαλλαγεί από τις εμπορικές υποχρεώσεις του· ήταν εντελώς ανεξάρτητος όσον αφορά τα χρήματα και μπόρεσε να αφιερώσει όλο τον χρόνο του στην επιμέλεια και τη δημοσίευση της συγγραφικής κληρονομιάς του Μαρξ, να συνεχίσει τις δικές του επιστημονικές έρευνες και να εμπλακεί σε μια τεράστια αλληλογραφία με τις αριστερές πτέρυγες του εργατικού κινήματος σε όλες τις χώρες. Η αλληλογραφία του με τον Κάουτσκι χρονολογείται στην τελευταία περίοδο της ζωής του Ένγκελς (1881-1895).
Η προσωπικότητα του Ένγκελς, μοναδική για την αφοσίωση στον σκοπό και τη διαύγειά της, έχει γίνει αντικείμενο διαφορετικών ερμηνειών τα επόμενα χρόνια – αυτή είναι η λογική της πάλης. Αρκεί να θυμηθούμε ότι κατά τη διάρκεια του τελευταίου πολέμου, οι Έμπερτ, Σάιντεμαν και άλλοι παρουσίαζαν τον Ένγκελς ως έναν Γερμανό πατριώτη, ενώ οι δημοσιογράφοι της Αντάντ τον παρουσίαζαν ως πανγερμανιστή. Πάνω σε αυτό, όπως και σε άλλα ζητήματα, οι επιστολές βοηθούν να απαλλάξουμε την προσωπικότητα του Ένγκελς από τις μεροληπτικές επιφανειακές επιστρώσεις. Αλλά η ουσία τους δεν βρίσκεται σε αυτό. Οι επιστολές είναι σημαντικές κυρίως γιατί είναι αντιπροσωπευτικές του χαρακτήρα του ανθρώπου. Μπορεί κανείς να πει χωρίς να φοβάται ότι υπερβάλλει, ότι κάθε νέο προσωπικό έγγραφο που ανήκει στον Ένγκελς αποκαλύπτει ότι ήταν πιο εκλεπτυσμένος, πιο ευγενικός και πιο γοητευτικός από ό,τι γνωρίζαμε προηγουμένως.
Η δεύτερη πλευρά της αλληλογραφίας αξίζει επίσης το ενδιαφέρον μας. Στις αρχές της δεκαετίας του 1880, ο Κάουτσκι ήρθε στο προσκήνιο με τον ρόλο του επίσημου θεωρητικού της τότε γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας, η οποία με τη σειρά της έγινε το ηγετικό κόμμα στη Δευτέρα Διεθνή. Όπως συνέβαινε με τον Ένγκελς κατά τη διάρκεια της ζωής του Μαρξ, έτσι και ο Κάουτσκι έπαιζε στην καλύτερη περίπτωση το δεύτερο βιολί όσο ζούσε ο Ένγκελς – και το έπαιζε σε μεγάλη απόσταση από τον πρώτο βιολιστή. Μετά τον θάνατο του Ένγκελς, το κύρος του μαθητή αυξήθηκε γρήγορα, φτάνοντας στο αποκορύφωμά του κατά την εποχή της πρώτης Ρωσικής Επανάστασης (1905) … . Στο σχόλιό του στην αλληλογραφία, ο Κάουτσκι περιγράφει την ταραχή του κατά την πρώτη του επίσκεψη στα σπίτια των Μαρξ και Ένγκελς. Ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, πολλοί νέοι μαρξιστές – και συγκεκριμένα ο συγγραφέας αυτού του άρθρου – βίωσαν την ίδια ταραχή καθώς ανέβαιναν τη σκάλα του λιτού, τακτοποιημένου σπιτιού στο Friedenau, στα προάστια του Βερολίνου, όπου ο Κάουτσκι ζούσε για πολλά χρόνια. Τότε θεωρούνταν ο εξέχων και αδιαμφισβήτητος ηγέτης της Διεθνούς, τουλάχιστον σε ζητήματα θεωρίας. Από τους αντιπάλους του αναφερόταν ως ο «Πάπας» του μαρξισμού.
Όμως ο Κάουτσκι δεν διατήρησε για πολύ το υψηλό του κύρος. Μεγάλα γεγονότα κατά το προηγούμενο τέταρτο του αιώνα, του προκάλεσαν συντριπτικά πλήγματα. Κατά τη διάρκεια του πολέμου και μετά ο Κάουτσκι αποτέλεσε την προσωποποίηση της ευερέθιστης αναποφασιστικότητας. Αυτό που μέχρι τότε μόνο λίγοι είχαν υποψιαστεί, επιβεβαιώθηκε πλήρως, δηλαδή ότι ο μαρξισμός του είχε ουσιαστικά έναν ακαδημαϊκό και στοχαστικό χαρακτήρα. Όταν ο Κάουτσκι γράφει στον Ένγκελς από τη Βιέννη, κατά τη διάρκεια μιας απεργίας, τον Απρίλιο του 1889, ότι «… οι σκέψεις μου είναι περισσότερο στους δρόμους παρά σε αυτό το τραπέζι γραφής» (σελ. 242), αυτά τα λόγια φαίνονται εντελώς απροσδόκητα και σχεδόν ψεύτικα ακόμη και αν προέρχονται από την πένα ενός νεαρού Κάουτσκι. Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του το τραπέζι γραφής παρέμεινε το πεδίο λειτουργίας του. Τα γεγονότα στους δρόμους τα έβλεπε ως οχλήσεις. Αυτό είναι ένα απαιτούμενο για έναν εκλαϊκευτή του δόγματος, έναν ερμηνευτή του παρελθόντος, έναν υπερασπιστή της μεθόδου. Ναι, τέτοιος υπήρξε, αλλά ποτέ άνθρωπος της δράσης, ποτέ επαναστάτης ή κληρονόμος του πνεύματος του Μαρξ και του Ένγκελς.
Η αλληλογραφία αποκαλύπτει πλήρως όχι μόνο τη ριζική διαφορά μεταξύ των δύο προσωπικοτήτων αλλά και κάτι εντελώς απροσδόκητο για τη σημερινή γενιά τουλάχιστον – τον ανταγωνισμό που υπήρξε μεταξύ του Ένγκελς και του Κάουτσκι, που τελικά οδήγησε στη ρήξη των προσωπικών τους σχέσεων.
«Ο Στρατηγός»
Η διορατικότητα του Ένγκελς σε στρατιωτικά ζητήματα, βασισμένη όχι μόνο στις εκτεταμένες ειδικές γνώσεις του αλλά και στη γενική του ικανότητα για μια συνθετική αξιολόγηση των συνθηκών και των δυνάμεων, του έδωσε τη δυνατότητα να δημοσιεύει στη London Pall–Mall Gazette, κατά τη διάρκεια του Γαλλο-Πρωσικού Πολέμου, αξιοσημείωτα στρατιωτικά άρθρα, που οι φήμες απέδιδαν σε κάποια από τις υψηλότερες στρατιωτικές αυθεντίες (οι κ.κ. «Αυθεντίες», χωρίς αμφιβολία, κοίταζαν με ιδιαίτερη έκπληξη τον εαυτό τους στον καθρέφτη). Στον στενό του κύκλο ο Ένγκελς βαφτίστηκε με το παιγνιώδες παρατσούκλι του «Στρατηγού». Με αυτό το όνομα υπέγραψε πολλές από τις επιστολές του προς τον Κάουτσκι.
Ο Ένγκελς δεν ήταν ρήτορας, ή μπορεί να μην είχε ποτέ την ευκαιρία να γίνει. Προς τους «ρήτορες», εξέφραζε κάποια δόση περιφρόνησης, θεωρώντας, όχι αδικαιολόγητα, ότι έχουν την τάση να μετατρέπουν τις ιδέες σε κοινοτοπίες. Ωστόσο ο Κάουτσκι θυμάται τον Ένγκελς ως έναν αξιόλογο συνομιλητή, προικισμένο με ανεξάντλητη μνήμη, αξιοσημείωτο πνεύμα και ακρίβεια έκφρασης. Δυστυχώς, ο ίδιος ο Κάουτσκι είναι ένας μέτριος παρατηρητής, και καθόλου καλλιτέχνης: μέσα από τις δικές του επιστολές μπορούμε να διακρίνουμε τον Ένγκελς απείρως πιο καθαρά από ό,τι στα σχόλια και στις αναμνήσεις του Κάουτσκι.
Οι σχέσεις του Ένγκελς με τους ανθρώπους ήταν ξένες προς κάθε συναισθηματισμό ή ψευδαισθήσεις και διαπνεόταν πέρα για πέρα από μια διεισδυτική και επομένως βαθιά ανθρώπινη απλότητα. Στην παρέα του γύρω από το βραδινό τραπέζι, όπου μαζεύονταν εκπρόσωποι από διάφορες χώρες και ηπείρους, εξαφανιζόταν ως δια μαγείας όλη η αντίθεση μεταξύ της ραφινάτης ριζοσπάστριας δούκισσας Schack και της καθόλου ραφινάτης Ρωσίδας μηδενίστριας, Βέρα Ζάσουλιτς. Η πληθωρική προσωπικότητα του οικοδεσπότη εκδηλωνόταν με αυτή την ευχάριστη ικανότητα να υψώνει τον εαυτό του και τους άλλους πάνω από κάθε τι δευτερεύον και επιφανειακό, χωρίς να ξεφεύγει στο ελάχιστο ούτε από τις απόψεις του ούτε ακόμη και από τις συνήθειες του.
Μάταια θα αναζητούσε κάποιος σε αυτόν τον επαναστάτη τα μποέμ χαρακτηριστικά που είναι τόσο διαδεδομένα ανάμεσα στους ριζοσπάστες διανοούμενους. Ο Ένγκελς δεν ανεχόταν την προχειρότητα και την αμέλεια τόσο στα μικρά όσο και στα μεγάλα πράγματα. Αγαπούσε την ακρίβεια στη σκέψη, την ακρίβεια στους υπολογισμούς, την αντικειμενικότητα στην έκφραση και στα έντυπα. Όταν ένας Γερμανός εκδότης προσπάθησε να αλλάξει την ορθογραφία του, ο Ένγκελς ζήτησε πίσω αρκετά τυπογραφικά δοκίμια για αναθεώρηση. Έγραψε «δεν θα επέτρεπα σχεδόν σε κανένα να μου επιβάλλει την ορθογραφία του πιο εύκολα από το να μου επιβάλλει μία σύζυγο» (σελ. 147). Αυτή η οργισμένη και ταυτόχρονα αστεία πρόταση σχεδόν μας ξαναφέρνει στη ζωή τον Ένγκελς! Εκτός από τη μητρική του γλώσσα, στην οποία η μαεστρία του ήταν αυτή ενός βιρτουόζου, ο Ένγκελς έγραφε ελεύθερα στα αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά· διάβαζε ισπανικά και σχεδόν όλες τις σλαβικές και σκανδιναβικές γλώσσες. Οι γνώσεις του στη φιλοσοφία, την οικονομία, την ιστορία, τη φυσική, τη φιλολογία και την στρατιωτική επιστήμη θα ήταν αρκετές για μια δεκάδα κανονικών και εξαιρετικών καθηγητών. Αλλά και εκτός από όλα αυτά διέθετε τον κυριότερο θησαυρό του: την εξαιρετικά εύστροφη σκέψη.
Ο οπτιμισμός του Ένγκελς επεκτεινόταν τόσο στα πολιτικά ζητήματα όσο και στις προσωπικές υποθέσεις. Μετά από κάθε ήττα, αναζητούσε αμέσως εκείνες τις συνθήκες που προετοίμαζαν μια νέα ανάκαμψη, και μετά από κάθε χτύπημα που του έφερνε η ζωή, μπορούσε να συνέλθει και να κοιτάξει το μέλλον. Έτσι παρέμεινε μέχρι την ημέρα του θανάτου του. Υπήρχαν περίοδοι που χρειάστηκε να παραμείνει ξαπλωμένος για εβδομάδες για να ξεπεράσει τις συνέπειες μιας ρήξης που υπέστη από πτώση κατά τη διάρκεια μιας από τις «αριστοκρατικές» ιππασίες για το κυνήγι της αλεπούς. Μερικές φορές τα γέρικα μάτια του αρνούνταν να λειτουργήσουν κάτω από το τεχνητό φως, που με τις ομίχλες του Λονδίνου, είναι απαραίτητο ακόμα και κατά τη διάρκεια της ημέρας. Αλλά ο Ένγκελς δεν αναφέρεται ποτέ στις ασθένειές του παρά μόνο παρεμπιπτόντως, για να εξηγήσει κάποια καθυστέρηση και μόνο για να υποσχεθεί αμέσως ότι όλα σύντομα θα «προχωρούσαν καλύτερα», και ότι στη συνέχεια η δουλειά θα ξαναρχίσει ολοταχώς.
Σε μια επιστολή του ο Μαρξ αναφέρεται στη συνήθεια του Ένγκελς να κλείνει περιπαικτικά το μάτι κατά τη διάρκεια μιας συνομιλίας. Αυτό το συνηθισμένο «κλείσιμο του ματιού» διαπερνάει όλη την αλληλογραφία του Ένγκελς. Ο άνθρωπος του καθήκοντος και της βαθιάς αφοσίωσης έχει την ελάχιστη ομοιότητα με έναν ασκητή. Ήταν λάτρης της φύσης και της τέχνης σε όλες τις μορφές της, αγαπούσε τη συντροφιά με έξυπνους και χαρούμενους ανθρώπους, την παρουσία των γυναικών, τα αστεία, τα γέλια, τα καλά δείπνα, το καλό κρασί και τον καλό καπνό. Μερικές φορές δεν ήταν αντίθετος με τα χοντροκομμένα αστεία του Ραμπελαί που έψαχνε πρόθυμα την έμπνευσή του κάτω από τον αφαλό. Γενικά, τίποτα το ανθρώπινο δεν του ήταν ξένο. Όχι σπάνια στην αλληλογραφία του συναντάμε αναφορές ότι άνοιξαν πολλά μπουκάλια καλό κρασί στο σπίτι του για να γιορτάσουν την Πρωτοχρονιά ή το ευτυχές αποτέλεσμα των γερμανικών εκλογών, τα δικά του γενέθλια και μερικές φορές εκδηλώσεις μικρότερης σημασίας. Σπάνια συναντάμε τα παράπονα του Στρατηγού, ότι πρέπει να παραμείνει πρηνής στον καναπέ «αντί να πίνει μαζί σου … εντάξει, ό,τι αναβάλλεται δεν έχει χαθεί ακόμα» (σελ. 335). Ο συγγραφέας ήταν τότε άνω των 72 ετών. Μερικούς μήνες αργότερα, κυκλοφόρησε μια ψευδής φήμη στον Τύπο ότι ο Ένγκελς ήταν βαριά άρρωστος. Ο 73χρονος Στρατηγός γράφει, «Λοιπόν, λόγω της ταχύτατα φθίνουσας αντίστασης [του οργανισμού] και του από ώρας σε ώρα αναμενόμενου θανάτου, αδειάσαμε πολλά μπουκάλια» (σελ. 352).
Μήπως ήταν ένας επικούρειος; Τα δευτερεύοντα «δώρα της ζωής» ποτέ δεν κυριάρχησαν πάνω σε αυτόν τον άνθρωπο. Ενδιαφερόταν ειλικρινά για τα οικογενειακά ήθη των πρωτόγονων φυλών ή για τα αινίγματα της ιρλανδικής φιλολογίας αλλά πάντα σε άρρηκτη σχέση με τα μελλοντικά πεπρωμένα της ανθρωπότητας. Αν επέτρεπε στον εαυτό του να αστειεύεται επιπόλαια, ήταν μόνο στην παρέα με ασήμαντους ανθρώπους. Κάτω από το χιούμορ του, την ειρωνεία και τη χαρά της ζωής, κάποιος αισθάνεται πάντα ένα πάθος για ηθική – χωρίς την παραμικρή φρασεο-καπηλεία ή πόζα, πάντα βαθιά κρυμμένο αλλά ακόμα πιο αυθεντικό και πάντα έτοιμο για θυσία. Ο άνθρωπος του εμπορίου, ο κάτοχος ενός εργοστασίου, ενός κυνηγετικού αλόγου και μιας κάβας ήταν ένας επαναστάτης κομμουνιστής μέχρι το μεδούλι.
Εκτελεστής τη Διαθήκης του Μαρξ
Ο Κάουτσκι δεν υπερβάλλει καθόλου όταν δηλώνει σε σχόλιό του στην αλληλογραφία ότι σε ολόκληρη την ιστορία του κόσμου θα ήταν αδύνατο να βρεθεί ένα παράλληλο παράδειγμα δύο ανθρώπων με τόσο ισχυρές ιδιοσυγκρασίες και ιδεολογική ανεξαρτησία όπως ο Μαρξ και ο Ένγκελς που να παρέμειναν σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους τόσο άρρηκτα δεμένοι μεταξύ τους στην εξέλιξη των ιδεών τους, την κοινωνική τους δραστηριότητα και την προσωπική τους φιλία. Ο Ένγκελς ήταν πιο γρήγορος στην πρόσληψη, πιο ευκίνητος, δραστήριος και πολύπλευρος· ο Μαρξ, πιο δυσκίνητος, πεισματάρης, απαιτητικός με τον εαυτό του και τους άλλους. Ενώ ο ίδιος ο Ένγκελς υπήρξε ένας αστέρας πρώτου μεγέθους, αναγνώρισε την πνευματική αυθεντία του Μαρξ με την ίδια απλότητα που καθιέρωσε γενικά τις προσωπικές και πολιτικές του σχέσεις. Η συνεργασία αυτών των δύο φίλων – εδώ είναι η περίπτωση που αυτή η λέξη αποκτά την πλήρη σημασία της – επεκτάθηκε τόσο βαθιά ώστε να είναι αδύνατο για κανέναν να καθορίσει ποτέ τη γραμμή οριοθέτησης μεταξύ των έργων τους. Ωστόσο, απείρως πιο σημαντικό από την καθαρά συγγραφική συνεργασία ήταν η πνευματική κοινότητα που υπήρχε μεταξύ τους, και αυτή ποτέ δεν διασπάστηκε. Είτε αλληλογραφούσαν καθημερινά, στέλνοντας επιγραμματικές σημειώσεις, καταλαβαίνοντας ο ένας τον άλλον με μισές διατυπώσεις, είτε συνέχιζαν μια εξίσου επιγραμματική συζήτηση μέσα στα σύννεφα του καπνού των πούρων. Για τέσσερις περίπου δεκαετίες, στη συνεχή πάλη τους ενάντια στην επίσημη επιστήμη και τις παραδοσιακές δεισιδαιμονίες, ο Μαρξ και ο Ένγκελς επιτέλεσαν το ρόλο της κοινής γνώμης ο ένας για τον άλλον.
Ο Ένγκελς θεώρησε ότι η παροχή υλικής βοήθειας στον Μαρξ ήταν μια κορυφαία πολιτική υποχρέωση· και ήταν κυρίως για αυτό το λόγο που δέσμευσε τον εαυτό του σε μια πολυετή αγγαρεία στο «καταραμένο εμπόριο» – ένα πεδίο στο οποία λειτούργησε τόσο επιτυχημένα όσο και σε όλα τα άλλα: η περιουσία του μεγάλωνε και μαζί με αυτήν η ευημερία της οικογένειας του Μαρξ βελτιώθηκε. Μετά τον θάνατο του Μαρξ, ο Ένγκελς μετέφερε όλες τις φροντίδες του στις κόρες του Μαρξ. Η γριά υπηρέτρια του ζεύγους Μαρξ, η Έλεν Ντεμούθ, που ήταν αναπόσπαστο κομμάτι όλης της οικογένειας, έγινε αμέσως οικονόμος του σπιτιού του Ένγκελς. Απέναντί της ο Ένγκελς συμπεριφέρθηκε με τρυφερή αφοσίωση, μοιραζόμενος μαζί της όλα τα δικά του ενδιαφέροντά που αυτή μπορούσε να κατανοήσει, και αφού πέθανε παραπονιόταν πόσο πολύ του έλειπαν οι συμβουλές της, όχι μόνο σε προσωπικά αλλά και σε κομματικά ζητήματα. Ο Ένγκελς κληροδότησε στις κόρες του Μαρξ σχεδόν ολόκληρη την περιουσία του, που ανερχόταν σε 30.000 λίρες, εκτός από τη βιβλιοθήκη, τα έπιπλα κλπ.
Αν στα νεότερα του χρόνια ο Ένγκελς αποσύρθηκε στη σκιά της κλωστοϋφαντουργίας στο Μάντσεστερ για να δώσει στον Μαρξ την ευκαιρία να εργαστεί στο Das Kapital, μετά, στη συνέχεια, γέρος πλέον, χωρίς παράπονο, και μπορεί να πει κανείς με σιγουριά, χωρίς κανένα παράπονο, έβαλλε στην άκρη τις δικές του έρευνες προκειμένου να αφιερώσει χρόνια στην αποκρυπτογράφηση των ιερογλυφικών χειρόγραφων του Μαρξ, να ελέγχει με επιμέλεια τις μεταφράσεις και να διορθώνει το ίδιο επίπονα τα κείμενά του σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Όχι. Μέσα σε αυτόν το επικούρειο υπήρχε ένας εντελώς ασυνήθιστος στωικός.
Οι αναφορές σχετικά με την πρόοδο της εργασίας για την συγγραφική κληρονομιά του Μαρξ αποτελούν ένα από τα πιο σταθερά επαναλαμβανόμενα μοτίβα στην αλληλογραφία μεταξύ του Ένγκελς και του Κάουτσκι, καθώς και άλλων ομοϊδεατών. Σε μια επιστολή προς τη μητέρα του Κάουτσκι (1885) – μια αρκετά γνωστή συγγραφέα δημοφιλών μυθιστορημάτων εκείνη την εποχή – ο Ένγκελς εκφράζει την ελπίδα του ότι η γηραιά Ευρώπη θα τεθεί επιτέλους ξανά σε κίνηση, και προσθέτει, «Ελπίζω μόνο ότι θα υπάρχει αρκετός χρόνος για μένα να ολοκληρώσω τον τρίτο τόμο του Das Kapital, και μετά, ας αμολύσει τη πορδή!» (σελ. 206). Από αυτή την μισο-χαριτωμένη διατύπωση συνάγεται ξεκάθαρα η σημασία που απέδιδε στο Das Kapital· αλλά υπάρχει επίσης και κάτι άλλο που πρέπει να συναχθεί, δηλαδή, ότι για αυτόν η επαναστατική δράση στεκόταν πάνω από κάθε βιβλίο, ακόμη και από το Das Kapital. Στις 3 Δεκεμβρίου 1891, δηλαδή έξι χρόνια αργότερα, ο Ένγκελς εξηγεί στον Κάουτσκι τους λόγους της παρατεταμένης σιωπής του: «… υπεύθυνος για αυτή είναι ο τρίτος τόμος, πάνω στον οποίο ιδροκοπώ ξανά». Είναι απασχολημένος όχι μόνο με την αποκρυπτογράφηση των κεφαλαίων του δολοφονικού χειρόγραφου για το χρηματικό κεφάλαιο, τις τράπεζες και την πίστωση, αλλά παράλληλα με τη μελέτη κειμένων για τα αντίστοιχα θέματα. Οπωσδήποτε, γνωρίζει εκ των προτέρων ότι στην πλειονότητα των περιπτώσεων μπορεί να αφήσει το χειρόγραφο όπως ακριβώς βγήκε από την πένα του Μαρξ, αλλά με τις βοηθητικές του έρευνες θέλει να εξασφαλιστεί από συντακτικά λάθη. Σε όλα αυτά πρέπει να προστεθεί το απύθμενο βάθος των λεπτών τεχνικών λεπτομερειών! Ο Ένγκελς συνεχίζει μια αλληλογραφία κατά πόσο χρειάζεται ή όχι ένα κόμμα στο τάδε μέρος, και ευχαριστεί ιδιαίτερα τον Κάουτσκι που αποκάλυψε ένα ορθογραφικό λάθος στο χειρόγραφο. Αυτό δεν είναι σχολαστικότητα – αλλά ευσυνειδησία για την οποία τίποτα δεν είναι ασήμαντο που αφορά την επιστημονική ουσία του έργου ζωής του Μαρξ.
Ωστόσο ο Ένγκελς ήταν πολύ μακριά από οποιασδήποτε μορφής τυφλού θαυμασμού του κειμένου. Κριτικάροντας μια σύνοψη της οικονομικής θεωρίας του Μαρξ που γράφτηκε από τον Γάλλο σοσιαλιστή Deville, ο Ένγκελς, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, ένιωθε συχνά τον πειρασμό να διαγράψει ή να διορθώσει εδώ και εκεί φράσεις, που μετά από μια παραπέρα διερεύνηση αποδεικνυόταν ότι ήταν ιδιαίτερες εκφράσεις του Μαρξ. Η ουσία του ζητήματος έγκειται στο γεγονός ότι «στο πρωτότυπο, χάρη σε ότι είχε προηγηθεί, αυτές αποσαφηνίζονταν πλήρως. Όμως στην περίπτωση του Deville, αυτές είχαν περιβληθεί με ένα απόλυτα γενικευμένο και γι’ αυτό το λόγο, εσφαλμένο νόημα» (σελ. 95). Αυτές οι λίγες λέξεις μας δίνουν έναν κλασικό χαρακτηρισμό της κοινής κακοποίησης των έτοιμων διατυπώσεων του δασκάλου («magister dixit»).
Αλλά δεν ήταν μόνο αυτά. Ο Ένγκελς όχι μόνο αποκρυπτογράφησε, επεξεργάστηκε, μετέγραψε, διόρθωσε και σχολίασε τον δεύτερο και τον τρίτο τόμο του Das Kapital, αλλά κράτησε ένα άγρυπνο αετίσιο μάτι για να υπερασπιστεί τη μνήμη του Μαρξ απέναντι στις εχθρικές επιθέσεις. Ο συντηρητικός Πρώσος σοσιαλιστής Rodbertus και οι θαυμαστές του υποστήριξαν ότι ο Μαρξ είχε χρησιμοποιήσει την επιστημονική ανακάλυψη του Rodbertus χωρίς να κάνει καμία αναφορά σε αυτόν – με άλλα λόγια, ότι ο Μαρξ είχε λογοκλέψει τον Rodbertus. «Απαιτείται μια τερατώδης άγνοια για να γίνει ένας τέτοιος ισχυρισμός», έγραψε ο Ένγκελς στον Κάουτσκι το 1884 (σελ. 140). Και για άλλη μια φορά, ο Ένγκελς ασχολήθηκε με τη μελέτη του άχρηστου Rodbertus για να αντικρούσει πλήρως αυτές τις κατηγορίες.
Οι επιστολές προς τον Κάουτσκι περιέχουν μια εξίσου διαφωτιστική αναφορά για το επεισόδιο με τον Γερμανό οικονομολόγο Brentano, ο οποίος κατηγόρησε τον Μαρξ ότι παρέθεσε ψευδώς τον Γλάδστον. Ο Ένγκελς γνώριζε την επιστημονική σχολαστικότητα του Μαρξ, του οποίου η στάση απέναντι σε κάθε ιδέα αντιπάλου του, όσο παράλογη κι αν ήταν, έμοιαζε με τη στάση ενός βακτηριολόγου απέναντι σε έναν παθογόνο βάκιλο. Κάποιες φορές μέσα στις επιστολές του Ένγκελς προς τον Μαρξ και προς τους κοινούς τους φίλους πέφτει κανείς πάνω στις επιπλήξεις του για υπερβολική ευσυνειδησία από την πλευρά του Μαρξ. Δεν είναι καθόλου περίεργο, λοιπόν, που άφησε στην άκρη όλη την άλλη δουλειά για να διαψεύσει με οργή τον Brentano.
Ο Ένγκελς γυρόφερνε στο μυαλό του την ιδέα να γράψει μια βιογραφία του Μαρξ. Κανείς δεν θα μπορούσε να την είχε γράψει όπως αυτός, γιατί, αναγκαστικά, σε μεγάλο βαθμό θα ήταν η αυτοβιογραφία του ίδιου του Ένγκελς. Γράφει στον Κάουτσκι: «Θα αρχίσω να δουλεύω με την πρώτη δυνατή ευκαιρία πάνω σε αυτό το βιβλίο το οποίο γυροφέρνω στο μυαλό μου τόσο καιρό με ευχαρίστηση» (σελ. 382). Ο Ένγκελς ορκίζεται να μην το αμελήσει: «Είμαι τώρα 74 ετών – πρέπει να βιαστώ». Ακόμη και σήμερα δεν μπορεί κανείς να μην σκεφτεί με λύπη ότι ο Ένγκελς δεν μπόρεσε να «βιαστεί» και να εκπληρώσει το έργο του.
Για την ελαιογραφία-πορτρέτο του Μαρξ που ετοιμαζόταν στην Ελβετία, ο Ένγκελς έδωσε μέσω του Κάουτσκι την ακόλουθη χρωματική περιγραφή του αποθανόντος φίλου του: «Επιδερμίδα τόσο σκούρα όσο είναι γενικά δυνατό για έναν Νοτιοευρωπαίο, χωρίς πολύ χρώμα στα μάγουλα: … μαύρα μουστάκια σαν κάρβουνο, με λευκές αποχρώσεις και χιονόλευκα μαλλιά και γένια» (σελ. 149). Αυτή η περιγραφή αποσαφηνίζει γιατί ο Μαρξ πήρε το παρατσούκλι του Μαυριτανού στον οικογενειακό και το στενό του κύκλο.
Ο δάσκαλος των Ηγετών
Τα δύο πρώτα χρόνια ο Ένγκελς απευθυνόταν στον ανταποκριτή του ως «Αγαπητέ κύριε Κάουτσκι» (ο όρος «σύντροφος» δεν ήταν τότε σε κοινή χρήση)· αργότερα, αφού ήρθαν πιο κοντά στο Λονδίνο, συντόμευσε τη μορφή του χαιρετισμού σε απλώς «Αγαπητέ Κάουτσκι»· από τον Μάρτιο του 1884, ο Ένγκελς υιοθέτησε τη γνωστή μορφή γραπτής απεύθυνσης προς τους Μπερνστάιν και Κάουτσκι, καθένας από τους οποίους ήταν κατά 25 χρόνια νεότερος από τον ίδιο. Ο Κάουτσκι γράφει, όχι χωρίς λόγο, ότι «από το 1883 ο Ένγκελς έβλεπε τον Μπέρνσταϊν και εμένα ως τους πιο αξιόπιστους εκπροσώπους της μαρξιστικής θεωρίας» (σελ.93). Η μετάβαση στη γνωστή μορφή προσφώνησης αντανακλά αναμφίβολα την ευνοϊκή στάση ενός δασκάλου προς τους μαθητές του. Αλλά αυτή η επιφανειακή οικειότητα δεν αποτελεί απόδειξη πραγματικής εξοικείωσης: αυτή εμποδίστηκε κυρίως από το γεγονός ότι ο Κάουτσκι και ο Μπερνστάιν ήταν διαποτισμένοι σε σημαντικό βαθμό με φιλισταϊσμό. Κατά τη διάρκεια της μακράς παραμονής τους στο Λονδίνο, ο Ένγκελς τους βοήθησε να αποκτήσουν τη μαρξιστική μέθοδο. Δεν μπόρεσε όμως να τους εμβολιάσει ούτε με την επαναστατική θέληση ούτε με την ικανότητα να σκέφτονται με τόλμη. Οι μαθητές ήταν και παρέμειναν παιδιά ενός άλλου πνεύματος.
Ο Μαρξ και ο Ένγκελς αφυπνίστηκαν [πολιτικά] κατά την εποχή των καταιγίδων και πέρασαν μέσα από την επανάσταση του 1848 ως ώριμοι μαχητές. Ο Κάουτσκι και ο Μπερνστάιν πέρασαν τη διαμορφωτική τους περίοδο στη διάρκεια του συγκριτικά ειρηνικού μεσοδιαστήματος μεταξύ της εποχής των πολέμων και των επαναστάσεων από το 1848 έως το 1871 και της εποχής που ξεκίνησε με τη Ρωσική Επανάσταση του 1905 έως τον παγκόσμιο πόλεμο του 1914, και που απέχει πολύ από να φτάσει στην κατάληξή της ακόμη και σήμερα. Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του ο Κάουτσκι ήταν σε θέση να παρακάμψει εκείνα τα συμπεράσματα που απειλούσαν να ταράξουν την ψυχική και σωματική του ηρεμία. Δεν ήταν επαναστάτης και αυτό ήταν ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο που τον χώριζε από τον Κόκκινο Στρατηγό.
Αλλά ακόμη και πέρα από αυτό, υπήρχε μια πολύ μεγάλη διαφορά μεταξύ τους. Είναι αναμφισβήτητο ότι ο Ένγκελς μόνο κέρδιζε από την προσωπική επαφή: η προσωπικότητά του ήταν πιο πλούσια και πιο ελκυστική από οτιδήποτε έκανε και έγραψε. Σε καμία περίπτωση δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο για τον Κάουτσκι. Τα καλύτερα βιβλία του είναι πολύ πιο σοφά από τον ίδιο. Έχανε πολύ στην προσωπική επαφή. Ίσως αυτό να εξηγεί εν μέρει γιατί η Ρόζα Λούξεμπουργκ, η οποία ζούσε δίπλα-δίπλα με τον Κάουτσκι, είχε αναμετρήσει τον φιλισταϊσμό του πριν να το κάνει ο Λένιν, αν και ήταν κατώτερη από τον Λένιν σε πολιτική διορατικότητα. Αυτό όμως σχετίζεται με μια πολύ μεταγενέστερη περίοδο.
Μέσα από την αλληλογραφία γίνεται απολύτως προφανές ότι πάντα υπήρχε ένα αόρατο διαχωριστικό φράγμα μεταξύ του δασκάλου και του μαθητή όχι μόνο στη σφαίρα της πολιτικής αλλά και στη σφαίρα της θεωρίας. Ο Ένγκελς, ο οποίος ήταν γενικά επαινετικός, μερικές φορές αναφερόταν με ενθουσιασμό («Ausgezeichnet») στα γραπτά του Φρανζ Μέρινγκ ή του Γκεόργκι Πλεχάνοφ· αλλά ο έπαινος του προς τον Κάουτσκι ήταν πάντα συγκρατημένος και αισθάνεται κανείς μια σκιά εκνευρισμού στην κριτική του. Όπως ο Μαρξ, έτσι και ο Ένγκελς όταν ο Κάουτσκι πρωτοεμφανίστηκε στο σπίτι του, απωθήθηκε από την παντογνωσία και την παθητική αυταρέσκεια του νεαρού Βιεννέζου. Πόσο εύκολα έβρισκε απαντήσεις στα πιο περίπλοκα ερωτήματα! Είναι αλήθεια ότι και ο ίδιος ο Ένγκελς είχε τάση προς τις βιαστικές γενικεύσεις· όμως είχε ταυτόχρονα τα φτερά και τη θεώρηση ενός αετού και όσο περνούσαν τα χρόνια υιοθετούσε όλο και περισσότερο την ανελέητη επιστημονική ευσυνειδησία του Μαρξ απέναντι στον εαυτό του. Όμως ο Κάουτσκι παρόλες του τις δυνατότητες ήταν ένας άνθρωπος των μέσων όρων.
«Τα εννέα δέκατα των σύγχρονων Γερμανών συγγραφέων», έτσι προειδοποιούσε ο δάσκαλος τον μαθητή του, «γράφουν βιβλία για άλλα βιβλία» (σελ.139). Με άλλα λόγια: καμία ανάλυση της ζωντανής πραγματικότητας, καμία προοδευτική κίνηση της σκέψης. Με την ευκαιρία της έκδοσης του βιβλίου του Κάουτσκι για τα ζητήματα της πρωτόγονης κοινωνίας, ο Ένγκελς προσπάθησε να του εμφυσήσει την ιδέα ότι ήταν δυνατό να πει κάτι πραγματικά νέο σε αυτό το τεράστιο και σκοτεινό πεδίο μόνο με μια ενδελεχή και εξαντλητική μελέτη του θέματος. Και προσθέτει εντελώς ανελέητα: «Διαφορετικά, κάποια βιβλία όπως το Das Kapital δεν θα ήταν τόσο σπάνια» (σελ. 85).
Ένα χρόνο αργότερα (20 Σεπτεμβρίου 1884) ο Ένγκελς επιπλήττει και πάλι τον Κάουτσκι για τους «σαρωτικούς ισχυρισμούς σας σε σφαίρες στις οποίες εσείς ο ίδιος δεν αισθάνεστε καθόλου βέβαιος» (σελ. 144). Βρίσκει κανείς αυτή την παρατήρηση να διαπερνάει το σύνολο της αλληλογραφίας. Επιπλήττοντας τον Κάουτσκι επειδή καταδίκαζε την “αφαίρεση” – χωρίς αφηρημένη σκέψη, καμία σκέψη δεν είναι δυνατή – ο Ένγκελς δίνει ένα κλασσικό ορισμό που δείχνει τη διαφορά ανάμεσα σε μια ζωογόνο και μια άψυχη αφαίρεση: «Ο Μαρξ υποβιβάζει το κοινό περιεχόμενο των πραγμάτων και των σχέσεων στην πιο καθολική εννοιολογική τους έκφραση· κατά συνέπεια η αφαίρεσή του αναπαράγει σε εννοιολογική μορφή το περιεχόμενο που βρίσκεται ήδη ενσωματωμένο στα ίδια τα πράγματα. Από την άλλη πλευρά ο Rodbertus, δημιουργεί για τον εαυτό του μια περισσότερο ή λιγότερο ατελή διανοητική έκφραση και μετρά όλα τα πράγματα με την δική του αντίληψη, με την οποία πρέπει να συγκριθούν (σελ. 144). Τα εννέα δέκατα των λαθών στην ανθρώπινη σκέψη περιέχονται σε αυτήν την φόρμουλα. Έντεκα χρόνια αργότερα, στην τελευταία του επιστολή προς τον Κάουτσκι, ο Ένγκελς, ενώ αποδίδει τη δέουσα αναγνώριση στις έρευνες του Κάουτσκι για τους Προδρόμους του Σοσιαλισμού, επικρίνει για άλλη μια φορά τον συγγραφέα για την κλίση του να καταφεύγει «την κοινοτοπία όπου υπάρχει κενό στην έρευνα». «Όσον αφορά το στυλ, προκειμένου να παραμείνετε δημοφιλής, είτε πέφτετε στο ύφος ενός editorial είτε στον ύφος ενός δημοδιδασκάλου» (σελ. 388). Δεν θα μπορούσε κανείς να εκφράσει πιο εύστοχα τους συγγραφικούς μανιερισμούς του Κάουτσκι!
Την ίδια στιγμή, η πνευματική μεγαλοψυχία του δασκάλου προς τον μαθητή του ήταν πραγματικά ανεξάντλητη. Συνήθιζε να διαβάζει τα πιο σημαντικά άρθρα του πολυγραφότατου Κάουτσκι στη χειρόγραφη μορφή τους και κάθε κριτική του περιέχει πολύτιμες προτάσεις, καρπό σοβαρής σκέψης και μερικές φορές έρευνας. Το γνωστό έργο του Κάουτσκι, Οι Ταξικοί Αγώνες στη Γαλλική Επανάσταση, το οποίο έχει μεταφραστεί σχεδόν σε όλες τις γλώσσες της πολιτισμένης ανθρωπότητας, επίσης, όπως φαίνεται, πέρασε από το πνευματικό εργαστήριο του Ένγκελς. Η μεγάλη επιστολή του για τις κοινωνικές ομαδοποιήσεις στην εποχή της μεγάλης επανάστασης του δέκατου όγδοου αιώνα – καθώς και για την εφαρμογή των υλιστικών μεθόδων στα ιστορικά γεγονότα – είναι ένα από τα πιο θαυμαστά κείμενα της ανθρώπινης διάνοιας. Είναι πολύ λιτό και κάθε του διατύπωση προϋποθέτει ένα πολύ μεγάλο απόθεμα γνώσης για να μπει σε γενική αναγνωστική κυκλοφορία· αλλά αυτό το κείμενο, που έμεινε τόσο καιρό κρυμμένο, θα παραμείνει για πάντα όχι μόνο πηγή θεωρητικής διδασκαλίας αλλά και αισθητικής χαράς για καθένα που στοχάζεται σοβαρά για τη δυναμική των ταξικών σχέσεων σε μια επαναστατική εποχή, καθώς και για τα γενικά προβλήματα που είναι συνυφασμένα με την υλιστική ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων.
Το Διαζύγιο του Κάουτσκι και η Σύγκρουσή του με τον Ένγκελς
Ο Κάουτσκι υποστηρίζει – όχι, όπως θα δούμε, χωρίς να έχει κάποιο σκοπό στο πίσω μέρος μυαλό του – ότι ο Ένγκελς δεν ήταν ένας ικανός κριτής των ανθρώπων. Ο Μαρξ χωρίς αμφιβολία υπήρξε σε μεγαλύτερο βαθμό ένας «αλιεύς ανθρώπων». Μπορούσε να ποντάρει καλύτερα στις δυνατές και τις αδύνατες πλευρές τους, και το απέδειξε για παράδειγμα, με την μάλλον δύσκολη δουλειά του στο ετερογενές Γενικό Συμβούλιο της Πρώτης Διεθνούς. Ωστόσο, η αλληλογραφία του Ένγκελς είναι η καλύτερη δυνατή απόδειξη ότι ενώ δεν ελισσόταν πάντα με επιτυχία στις προσωπικές του σχέσεις, αυτό πήγαζε από τη θυελλώδη του αμεσότητα και καθόλου από την αδυναμία του να κατανοεί τους ανθρώπους. Ο Κάουτσκι, ο οποίος είναι ο ίδιος πολύ μυωπικός σε ζητήματα ψυχολογίας, φέρνει ως παραδείγματα την πεισματική υπεράσπιση του Ένγκελς για τον Άβελινγκ, τον φίλο της κόρης του Μαρξ, έναν άνθρωπο που παρόλες τις αναμφισβήτητες ικανότητές του ήταν ένα άτομο μικρής αξίας. Προσεκτικά, αλλά πολύ επίμονα, ο Κάουτσκι προσπαθεί να υποβάλλει την ιδέα ότι ο Ένγκελς δεν έδωσε αποδείξεις ψυχολογικής ευαισθησίας σε σχέση με τον ίδιο τον Κάουτσκι. Αυτός είναι ο σκοπός του όταν εγείρει το συγκεκριμένο ζήτημα της ικανότητας του Ένγκελς ως κριτή των ανθρώπων.
Σε όλη του τη ζωή ο Ένγκελς είχε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη στάση προς τις γυναίκες, ως εκείνες που υφίστανται διπλή καταπίεση. Αυτός ο πολίτης του κόσμου με εγκυκλοπαιδική μόρφωση ήταν παντρεμένος με μια απλή εργάτρια κλωστοϋφαντουργίας, μια Ιρλανδή, και αφού αυτή πέθανε έζησε με την αδερφή της. Η τρυφερότητά του και προς τις δύο ήταν πραγματικά αξιοσημείωτη. Η ανεπαρκής απάντηση του Μαρξ στην είδηση του θανάτου της Μαίρη Μπερνς, της πρώτης συζύγου του Ένγκελς, δημιούργησε ένα μικρό σύννεφο στις σχέσεις τους, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, το πρώτο και το τελευταίο σύννεφο σε όλα τα σαράντα χρόνια της φιλίας τους. Στις κόρες του Μαρξ, ο Ένγκελς συμπεριφερόταν σαν να ήταν δικά του παιδιά· αλλά σε μια εποχή που ο Μαρξ, προφανώς όχι χωρίς την επιρροή της συζύγου του, προσπάθησε να παρέμβει στη συναισθηματική ζωή των θυγατέρων του, ο Ένγκελς του έδωσε προσεκτικά να καταλάβει ότι τέτοια θέματα δεν αφορούν κανέναν εκτός από τους ίδιους τους εμπλεκόμενους. Ο Ένγκελς έτρεφε ιδιαίτερη στοργή για την Ελέανορ, τη μικρότερη κόρη του Μαρξ. Ο Άβελινγκ έγινε φίλος της· ήταν ένας παντρεμένος που είχε διακόψει σχέσεις με την πρώτη του οικογένεια. Αυτές οι περιστάσεις δημιούργησαν γύρω από το «παράνομο» ζευγάρι την αποπνικτική ατμόσφαιρα της γνήσια βρετανικής υποκρισίας. Είναι εκπληκτικό που ο Ένγκελς υπερασπίστηκε με σθένος την Ελεονόρα και τον φίλο της, παραβλέποντας τα ηθικά του χαρακτηριστικά; Η Ελέανορ πάλεψε για την αγάπη της για τον Άβελινγκ, με όση δύναμη της είχε απομείνει. Ο Ένγκελς δεν ήταν τυφλός, αλλά θεωρούσε ότι το ζήτημα της προσωπικότητας του Άβελινγκ αφορούσε, πρώτα και κύρια, την Ελέανορ. Από την πλευρά του ανέλαβε μόνο το καθήκον να την υπερασπιστεί από την υποκρισία και το κακόβουλο κουτσομπολιό. «Κάτω τα χέρια!» έλεγε με πείσμα στους ευσεβείς υποκριτές. Στο τέλος, μη μπορώντας να αντέξει τα χτυπήματα στην προσωπική της ζωή, η Ελέανορ αυτοκτόνησε.
Ο Κάουτσκι αναφέρεται επίσης στο γεγονός ότι ο Ένγκελς υποστήριξε τον Άβελινγκ στην πολιτική. Αυτό όμως εξηγείται από το απλό γεγονός ότι η Ελέανορ, όπως και ο Άβελινγκ, λειτουργούσαν πολιτικά κάτω από την άμεση καθοδήγηση του ίδιου του Ένγκελς. Είναι βέβαιο ότι η δραστηριότητά τους δεν απέδωσε τα επιθυμητά αποτελέσματα. Αλλά και η δραστηριότητα του αντιπάλου τους, του Hyndman, τον οποίο συνέχισε να υποστηρίζει ο Κάουτσκι, οδηγήθηκε επίσης σε ναυάγιο. Η αιτία για τις αποτυχίες των πρώτων μαρξιστικών προσπαθειών πρέπει να αναζητηθεί στις αντικειμενικές συνθήκες της Αγγλίας που αναλύθηκαν με τόσο θαυμαστό τρόπο από τον ίδιο τον Ένγκελς. Ο προσωπικός ανταγωνισμός του Ένγκελς απέναντι στον Hyndman προέκυψε ειδικότερα από την πεισματική επιμονή του τελευταίου να δυσφημεί το όνομα του Μαρξ, δικαιολογούμενος από την αποστροφή των Άγγλων προς τις ξένες αυθεντίες. Ο Ένγκελς, ωστόσο, υποψιαζόταν ότι μέσα στον ίδιο τον Hyndman βρισκόταν «ο πιο σοβινιστής John Bull που υπήρξε ποτέ» (σελ. 140). Ο Κάουτσκι προσπαθεί να διαψεύσει την υποψία του Ένγκελς σε αυτό το σημείο, σαν η επαίσχυντη συμπεριφορά του Hyndman κατά τη διάρκεια του πολέμου – ούτε λέξη σχετικά με αυτό από τον Κάουτσκι! – να μην είχε αποκαλύψει τον σάπιο μέχρι το μεδούλι σοβινισμό του. Πόσο πιο διεισδυτικός αποδείχθηκε ο Ένγκελς και σε αυτή την περίπτωση!
Ωστόσο, η κύρια περίπτωση της «ανικανότητας» του Ένγκελς να κρίνει τους ανθρώπους σχετίζεται με την προσωπική ζωή του ίδιου του Κάουτσκι. Στην αλληλογραφία που μόλις τώρα δημοσιεύτηκε, μια σημαντική, αν όχι την κεντρική θέση, κατέχει το διαζύγιο του Κάουτσκι με την πρώτη του σύζυγο. Αυτό το ευαίσθητο προσωπικό στοιχείο αναμφίβολα συγκράτησε τόσο καιρό τον Κάουτσκι από το να δημοσιοποιήσει τις παλαιές επιστολές. Σήμερα, για πρώτη φορά, ολόκληρο το επεισόδιο παρουσιάζεται στον Τύπο… Το νεαρό ζεύγος Κάουτσκι πέρασε περισσότερα από έξι χρόνια στο Λονδίνο σε συνεχή και ανέφελη επικοινωνία με τον Ένγκελς και τον οικογενειακό του κύκλο. Ο Στρατηγός κυριολεκτικά συγκλονίστηκε από την είδηση της δικαστικής διαδικασίας διαζυγίου μεταξύ του Καρλ και της Λουίζ Κάουτσκι που ήρθε σχεδόν αμέσως μετά την άφιξή τους στην Ήπειρο. Οι πιο στενοί φίλοι, θέλοντας και μη, έγιναν όλοι ηθικοί κριτές σε αυτή τη σύγκρουση. Ο Ένγκελς πήρε αμέσως και ανεπιφύλακτα το μέρος της συζύγου και δεν άλλαξε τη θέση του μέχρι την ημέρα του θανάτου του.
Σε μια επιστολή της 17ης Οκτωβρίου 1888, ο Ένγκελς γράφει απαντώντας στον Κάουτσκι: «Πρέπει κάποιος πρώτα απ’ όλα να βάλλει στη ζυγαριά τη διαφορά ανάμεσα στις θέσεις των ανδρών και των γυναικών μέσα τις σημερινές συνθήκες … . Μόνο σε ακραίες περιπτώσεις, μόνο μετά από ώριμη διαβούλευση, μόνο εάν είναι απολύτως σαφές ότι ένα τέτοιο βήμα είναι απαραίτητο, θα πρέπει ένας άνθρωπος να καταφύγει σε αυτό το πιο ακραίο μέτρο, αλλά ακόμη και τότε, μόνο στην πιο λογική και ήπια μορφή του» (σελ. 227). Αυτά τα λόγια, προερχόμενα από τα χείλη του Ένγκελς, ο οποίος γνώριζε καλά ότι τα θέματα της καρδιάς αφορούν μόνο τους εμπλεκόμενους, ηχούν σαν μια απροσδόκητη ηθικολογία. Ωστόσο, δεν ήταν τυχαίο ότι τα απευθύνει στον Κάουτσκι … . Δεν έχουμε ούτε την ευκαιρία ούτε το λόγο για να αναλύσουμε τη συζυγική σύγκρουση, της οποίας όλα τα στοιχεία δεν είναι στη διάθεσή μας. Ο ίδιος ο Κάουτσκι σχεδόν αποφεύγει να κάνει οποιεσδήποτε παρατηρήσεις για το οικογενειακό του επεισόδιο που έχει από καιρό αφεθεί στο παρελθόν. Κρίνοντας από τα επιφυλακτικά του σχόλια, θα πρέπει κάποιος να συμπεράνει ότι ο Ένγκελς πήρε τη θέση του κάτω από την μονόπλευρη επιρροή της Λουίζ. Πώς όμως προέκυψε αυτή η επιρροή; Κατά τη διάρκεια του διαζυγίου και τα δύο μέρη παρέμειναν στην Αυστρία. Όπως και στην περίπτωση της Ελέανορ, ο Κάουτσκι προφανώς αποφεύγει την ουσία του θέματος. Από τον χαρακτήρα του – εάν δεν συμβαίνει κάτι ασυνήθιστο – ο Ένγκελς είχε την τάση να υπερασπίζεται τον πιο αδύναμο. Αλλά είναι προφανές ότι στα μάτια του συνέβαινε και κάτι «ασυνήθιστο». Η ίδια η δυνατότητα της επιρροής από τη Λουίζ, μιλά υπέρ της. Από την άλλη πλευρά, υπήρχαν πολλά χαρακτηριστικά στην προσωπικότητα του Κάουτσκι που σαφώς απωθούσαν τον Ένγκελς. Αυτό μπορούσε να το ξεπεράσει σιωπηλά, εφόσον οι σχέσεις τους περιορίζονταν σε ζητήματα θεωρίας και πολιτικής. Αλλά αφού με πρωτοβουλία του ίδιου του Κάουτσκι κλήθηκε να πάρει θέση στην οικογενειακή διαμάχη είπε αυτό που είχε στο μυαλό του χωρίς καμιά συγκαταβατικότητα. Όπως είναι πολύ καλά γνωστό, οι απόψεις ενός ανθρώπου δεν ταυτίζονται καθόλου με το ήθος του. Στον Κάουτσκι, τον μαρξιστή, ο Ένγκελς αντιλαμβανόταν ξεκάθαρα έναν Βιεννέζο μικροαστό, αυτάρεσκο, εγωιστή και συντηρητικό. Ένα από το πιο σημαντικά κριτήρια για τη μέτρηση της προσωπικότητας ενός άντρα είναι η στάση του απέναντι στις γυναίκες. Ο Ένγκελς είχε προφανώς την άποψη ότι σε αυτή τη σφαίρα ο Κάουτσκι, ο μαρξιστής, χρειαζόταν ακόμη ορισμένα διδάγματα αστικού ουμανισμού. Είτε ο Ένγκελς είχε δίκιο, είτε λάθος, αυτή ακριβώς είναι η εξήγηση για τη συμπεριφορά του.
Τον Σεπτέμβριο του 1889, όταν το διαζύγιο είχε γίνει πλέον γεγονός, ο Κάουτσκι, με την προφανή επιθυμία να αποδείξει ότι δεν ήταν καθόλου τόσο σκληρόκαρδος και εγωιστής, έγραψε με επιπολαιότητα στον Ένγκελς ότι ένιωθε «λύπη» για τη Λουίζ. Αλλά ήταν ακριβώς αυτή η λέξη που προκάλεσε επάνω του ένα νέο ξέσπασμα οργής. Ο εξαγριωμένος Στρατηγός άστραψε και βρόντηξε στην απάντησή του: «Σε όλη αυτή την υπόθεση, η Λουίζ έχει αποστασιοποιηθεί με έναν τέτοιο ηρωισμό και γυναικεία αξιοπρέπεια … που αν πρέπει να λυπηθούμε κάποιον, οπωσδήποτε αυτός δεν είναι η Λουίζ» (σελ. 248). Αυτά τα ανελέητα λόγια – που έπονται μιας πολύ συμφιλιωτικής δήλωσης που έλεγε ότι «εσείς οι δύο μόνο είστε ικανοί να κρίνετε, και ότι – αυτό που εσείς θα υιοθετήσετε, εμείς οι άλλοι πρέπει να το αποδεχτούμε» (σελ. 248) – μας δίνουν ένα εξαιρετικό κλειδί να κατανοήσουμε τη θέση του Ένγκελς για το ζήτημα και χρησιμεύουν επίσης για να φωτίσουν την προσωπικότητά του.
Η υπόθεση του διαζυγίου κράτησε πολύ καιρό, ώστε ο Κάουτσκι βρέθηκε αναγκασμένος να περάσει έναν ολόκληρο χρόνο στη Βιέννη. Κατά την επιστροφή του στο Λονδίνο (φθινόπωρο του 1889) δεν έτυχε πια από τον Ένγκελς της θερμής υποδοχής που τον είχε συνηθίσει. Επιπλέον, ο Ένγκελς, σχεδόν επιδεικτικά, κάλεσε τη Λουίζ να αναλάβει τη θέση της διαχειρίστριας του σπιτικού του που είχε μείνει ορφανή μετά από το θάνατο της Έλεν Ντεμούθ. Η Λουίζ παντρεύτηκε σύντομα για δεύτερη φορά και έζησε στο σπίτι του Ένγκελς μαζί με τον σύζυγό της. Τέλος, ο Ένγκελς έκανε τη Λουίζ μια από τις κληρονόμους του. Ο Στρατηγός δεν ήταν μόνο μεγαλόψυχος αλλά και πεισματάρης στις επιλογές του. Στις 21 Μαΐου 1895, δέκα εβδομάδες πριν από το θάνατό του, ο Ένγκελς άρρωστος από το κρεβάτι έγραψε μια επιστολή στον Κάουτσκι, με έναν εξαιρετικά οξύθυμο τόνο και γεμάτη καυστικές μομφές, με την ευκαιρία ενός πραγματικά περιστασιακού ζητήματος. Ο Κάουτσκι ορκίζεται κατηγορηματικά ότι αυτές οι μομφές ήταν εντελώς αβάσιμες. Ίσως να είναι έτσι. Αλλά δεν έλαβε καμία απάντηση στην προσπάθειά του να διαλύσει τις υποψίες του γέρου. Στις 6 Αυγούστου ο Ένγκελς πέθανε. Ο Κάουτσκι αποπειράται να εξηγήσει, το τόσο τραγικό για τον ίδιο ξέσπασμα, από τον εκνευρισμό που προκαλούσε στον δάσκαλο η αρρώστια. Η εξήγηση είναι προφανώς ανεπαρκής. Μαζί με τις οργισμένες μομφές, η επιστολή του Ένγκελς περιέχει αξιολογήσεις ορισμένων περίπλοκων ιστορικών προβλημάτων, κάνει μια ευνοϊκή εκτίμηση για το τελευταίο επιστημονικό έργο του Κάουτσκι και γενικά μαρτυρεί μια πολύ διαυγή κατάσταση του νου. Άλλωστε γνωρίζουμε από τον ίδιο τον Κάουτσκι ότι η αλλαγή στις σχέσεις τους συνέβη επτά χρόνια πριν από το ξέσπασμα και αμέσως προσέλαβε έναν αμετάκλητο χαρακτήρα.
Τον Ιανουάριο του 1889, ο Ένγκελς εξακολουθούσε να σκέφτεται σταθερά να διορίσει τους Κάουτσκι και Μπερνστάιν ως διαχειριστές της δικής του συγγραφικής κληρονομιάς και του Μαρξ. Λίγο αργότερα, ωστόσο, εγκατέλειψε αυτή την ιδέα όσον αφορά τον Κάουτσκι. Ζήτησε, με ένα προφανώς τυπικό πρόσχημα, να επιστρέψει ο Κάουτσκι τα χειρόγραφα που του είχαν ήδη δοθεί για αποκρυπτογράφηση και μεταγραφή (The Theories of Surplus Value). Αυτό συνέβη την ίδια χρονιά, το 1889, όταν δεν είχε γίνει ακόμη λόγος για τον εκνευρισμό που προκαλεί η αρρώστια. Μπορούμε απλώς να κάνουμε μια εικασία για τους λόγους για τους οποίους ο Ένγκελς διέγραψε τον Κάουτσκι από τη λίστα των διαχειριστών της συγγραφικής κληρονομιάς του· αλλά που απορρέουν επιτακτικά από όλες τις περιστάσεις της υπόθεσης. Όπως γνωρίζουμε, ο ίδιος ο Ένγκελς, θεωρούσε τη δημοσίευση της συγγραφικής κληρονομιάς του Μαρξ ως την κύρια υπόθεση της ζωής του. Δεν υπάρχει ούτε μια ένδειξη για μια τέτοια στάση από την πλευρά του Κάουτσκι. Ο νεαρός, πολυγραφότατος συγγραφέας ήταν πολύ απασχολημένος με τον εαυτό του για να δώσει στα χειρόγραφα του Μαρξ την προσοχή που απαιτούσε ο Ένγκελς. Ίσως ο γέρος φοβόταν ότι ο πολυγραφότατος Κάουτσκι, συνειδητά ή ασυνείδητα θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει αρκετές από τις ιδέες του Μαρξ ως δικές του «ανακαλύψεις». Αυτή είναι η μόνη εξήγηση για την αντικατάσταση του Κάουτσκι από τον Μπέμπελ που είχε λιγότερα προσόντα ως θεωρητικός, αλλά είχε την απόλυτη εμπιστοσύνη του Ένγκελς. Ο τελευταίος δεν είχε μια τέτοια εμπιστοσύνη στον Κάουτσκι.
Ενώ μέχρι τώρα ακούγαμε από τον Κάουτσκι ότι ο Ένγκελς, σε αντίθεση με τον Μαρξ, δεν ήταν ένας καλός ψυχολόγος, σε άλλο σημείο στα σχόλιά του, απαξιώνει και τους δύο δασκάλους του. Γράφει: «Προφανώς δεν ήταν σπουδαίοι κριτές ανθρώπων» (σελ. 44). Αυτή η δήλωση μοιάζει απίστευτη, αν θυμηθούμε τον πλούτο και την ασύγκριτη ακρίβεια των προσωπικών χαρακτηρισμών που αφθονούν όχι μόνο στις επιστολές και τα φυλλάδια του Μαρξ αλλά και στο Das Kapital του. Μπορεί να ειπωθεί ότι ο Μαρξ ήταν σε θέση να εξακριβώσει τον τύπο ενός ανθρώπου από μεμονωμένα χαρακτηριστικά με τον ίδιο τρόπο που ο Cuvier ανακατασκεύασε ένα ζώο από ένα μόνο οστό της γνάθου. Αν ο Μαρξ το 1852 δεν μπόρεσε να διακρίνει μέσα στον Banya τον Ούγγρο-Πρώσο προβοκάτορα – η μόνη περίπτωση στην οποία αναφέρεται ο Κάουτσκι! – αυτό αποδεικνύει απλώς ότι ο Μαρξ δεν ήταν ούτε μάντης ούτε μάγος, αλλά μπορούσε να κάνει λάθη στην αξιολόγηση ανθρώπων, ειδικότερα αυτών που εμφανίζονταν περιστασιακά. Με τον ισχυρισμό του, ο Κάουτσκι επιδιώκει προφανώς να εξαλείψει την εντύπωση της δυσμενούς αναφοράς που έκανε ο Μαρξ γι’ αυτόν μετά την πρώτη και τελευταία συνάντηση του Μαρξ μαζί του. Αντιφάσκοντας εντελώς με τον εαυτό του, ο Κάουτσκι γράφει δύο σελίδες πιο κάτω ότι «ο Μαρξ είχε κατακτήσει καλά την τέχνη του να χειρίζεται τους ανθρώπους, όπως το έδειξε με τον πιο λαμπρό και αδιαμφισβήτητο τρόπο στο Γενικό Συμβούλιο της Διεθνούς» (σελ. 46). Παραμένει ένα ερώτημα: πώς μπορεί ένας άνθρωπος να διαχειρίζεται ανθρώπους και να ηγείται «έξοχα», χωρίς να μπορεί να σταθμίσει τον χαρακτήρα τους; Είναι αδύνατο να μην συμπεράνουμε ότι ο Κάουτσκι έχει παρουσιάσει έναν κακό απολογισμό των σχέσεων του με τους δασκάλους του!
Εκτιμήσεις και Προγνώσεις
Οι επιστολές του Ένγκελς αφθονούν σε χαρακτηρισμούς ατόμων και σε συνοπτικές εκτιμήσεις γεγονότων της παγκόσμιας πολιτικής. Εμείς θα περιοριστούμε σε μερικά παραδείγματα. «Αυτός ο παράδοξος λογοτέχνης, ο Σω, είναι πολύ ταλαντούχος και πνευματώδης ως συγγραφέας αλλά απολύτως άχρηστος ως οικονομολόγος και πολιτικός» (σελ. 338). Αυτή η παρατήρηση που έγινε το έτος 1892 διατηρεί την πλήρη ισχύ της ακόμη και σήμερα. Ο γνωστός δημοσιογράφος B.T. Stead, χαρακτηρίζεται ως «ένας εντελώς ανεγκέφαλος φίλος αλλά εξαιρετικός διαπραγματευτής» (σελ.298). Για τον Sidney Webb, o Ένγκελς παρατηρεί εν συντομία: «ein echter Britischer politician» (ένας γνήσιος Βρετανός πολιτικός). Αυτός ήταν ο πιο σκληρός χαρακτηρισμός στο λεξικό του Ένγκελς.
Τον Ιανουάριο του 1889, στο αποκορύφωμα της εκστρατείας του Μπουλανζέ στη Γαλλία, ο Ένγκελς έγραψε: «Η εκλογή του Μπουλανζέ φέρνει την κατάσταση στη Γαλλία σε ένα οριακό σημείο. Οι Ριζοσπάστες … έχουν μετατραπεί σε λακέδες του οπορτουνισμού και έτσι έδωσαν κυριολεκτικά τροφή στον μπουλανζερισμό» (σελ. 231). Αυτές οι λέξεις είναι εκπληκτικές στην επικαιρότητά τους – αρκεί να βάλει κανείς τον φασισμό στη θέση του μπουλανζερισμού.
Ο Ένγκελς μαστιγώνει αλύπητα τη θεωρία του «εξελικτικού» μετασχηματισμού του καπιταλισμού προς τον σοσιαλισμό ως «την θεοσεβούμενη και χαζοχαρούμενη «μεταμφίεση» του παλαιού αχουριού σε σοσιαλιστική κοινωνία». Αυτή η επιγραμματική διατύπωση προμηνύει τον ισολογισμό της διαμάχης που επρόκειτο να ξεσπάσει πολλά χρόνια αργότερα.
Στην ίδια επιστολή ο Ένγκελς κάνει κομμάτια την ομιλία ενός σοσιαλδημοκράτη βουλευτή, του Vollmar, «με τις … υπερβολικές και αυθαίρετες διαβεβαιώσεις του ότι οι Σοσιαλδημοκράτες δεν θα παραμείνουν στο περιθώριο εάν η πατρίδα τους δεχθεί επίθεση και κατά συνέπεια θα υπερασπισθούν την προσάρτηση της Αλσατίας-Λωρραίνης … ». Ο Ένγκελς απαίτησε από τα ηγετικά όργανα του κόμματος να αποκηρύξουν δημόσια τον Vollmar. Κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου, όταν οι σοσιαλ-πατριώτες διέσυραν το όνομα του Ένγκελς με κάθε δυνατό τρόπο, δεν μπήκε ποτέ στο μυαλό του Κάουτσκι να δημοσιεύσει αυτές τις γραμμές. Γιατί να ασχοληθεί; Ο πόλεμος προκάλεσε αρκετά προβλήματα και χωρίς αυτό.
Την 1η Απριλίου 1895, ο Ένγκελς διαμαρτυρήθηκε για τον τρόπο που χρησιμοποιήθηκε ο πρόλογός του στους Ταξικούς Αγώνες στη Γαλλία του Μαρξ από το κεντρικό όργανο του κόμματος, την Vorwärts. Ο Ένγκελς εξοργίστηκε καθώς, με τις διαγραφές τμημάτων του κειμένου, το άρθρο παραμορφώθηκε τόσο «ώστε με κάνει να φαίνομαι ως ένας ειρηνικός λάτρης της νομιμότητας με οποιοδήποτε τίμημα» (σελ. 383). Ο Ένγκελς, που εκείνη την στιγμή πλησίαζε τα 75α γενέθλιά του, προφανώς δεν είχε ακόμη ετοιμαστεί να απαρνηθεί τον επαναστατικό ενθουσιασμό της νιότης του!
*
Αν κάποιος ήθελε να μιλήσει για τα λάθη του Ένγκελς σχετικά με τους ανθρώπους, τότε δεν θα έπρεπε να αναφέρει ως παραδείγματα τον Άβελινγκ, με την άθλια συμπεριφορά σε προσωπικά ζητήματα, ούτε τον κατάσκοπο Banya, αλλά τους εξέχοντες ηγέτες του σοσιαλισμού: τον Βίκτορ Άντλερ, τον Γκέσντε, τον Μπερνστάιν, τον ίδιο τον Κάουτσκι και άλλους. Όλοι τους, χωρίς καμία εξαίρεση, πρόδωσαν τις προσδοκίες του – οπωσδήποτε, μετά το θάνατό του. Όμως αυτός ο καθολικός χαρακτήρας του «λάθους» αποδεικνύει ότι δεν έχει κανένα πρόβλημα ατομικής ψυχολογίας.
Το 1884, ο Ένγκελς, αναφερόμενος στη γερμανική σοσιαλδημοκρατία, που σημείωνε απανωτές νίκες, έγραψε ότι ήταν ένα κόμμα «απαλλαγμένο από κάθε φιλισταϊσμό στην πιο φιλισταϊκή χώρα του κόσμου· απαλλαγμένο από σωβινισμό στην πιο μεθυσμένη για νίκες χώρα της Ευρώπης» (σελ. 154). Η μετέπειτα πορεία των γεγονότων απέδειξε ότι ο Ένγκελς είχε οραματιστεί σε πολύ μεγάλο βαθμό μια ευθύγραμμη πορεία της μελλοντικής επαναστατικής ανάπτυξης. Πάνω απ’ όλα δεν προέβλεψε το ισχυρό μπουμ της καπιταλιστικής ανάπτυξης που σημειώθηκε αμέσως μετά το θάνατό του και που κράτησε μέχρι τις παραμονές του ιμπεριαλιστικού πολέμου. Ήταν ακριβώς στην διάρκεια αυτών των 15 χρόνων της οικονομικής ευεξίας που συνέβη ο πλήρης οπορτουνιστικός εκφυλισμός των ηγετικών κύκλων του εργατικού κινήματος. Αυτός ο εκφυλισμός αποκαλύφθηκε πλήρως κατά τη διάρκεια του πολέμου και, σε τελευταία ανάλυση, οδήγησε στην επαίσχυντη συνθηκολόγηση με τον εθνικοσοσιαλισμό.
Σύμφωνα με τον Κάουτσκι, ο Ένγκελς, ακόμη και στη δεκαετία του 1880, υποτίθεται ότι είχε την άποψη ότι η γερμανική επανάσταση «πρώτα θα έφερνε την αστική δημοκρατία στην εξουσία και μόνο αργότερα τη σοσιαλδημοκρατία». Αντίθετα, ο ίδιος ο Κάουτσκι προέβλεψε ότι η «επικείμενη γερμανική επανάσταση δεν θα μπορούσε να είναι παρά μόνο προλεταριακή» (σελ. 190). Το αξιοσημείωτο σε σχέση με αυτήν την παλαιά διαφορά απόψεων, η οποία δεν αναπαράγεται σωστά, είναι ότι ο Κάουτσκι αποφεύγει καν να θέσει το ερώτημα τί ήταν πραγματικά η γερμανική επανάσταση του 1918. Γιατί στην περίπτωση αυτή θα έπρεπε να πει: Αυτή η επανάσταση ήταν μια προλεταριακή επανάσταση· έδωσε αμέσως την εξουσία στα χέρια της σοσιαλδημοκρατίας· αλλά η τελευταία, με τη βοήθεια του ίδιου του Κάουτσκι, επέστρεψε την εξουσία στην αστική τάξη, η οποία, καθώς αποδείχθηκε ανίκανη να κρατήσει την εξουσία, έπρεπε να καλέσει για βοήθεια τον Χίτλερ. Η ιστορική πραγματικότητα είναι απείρως πιο πλούσια σε δυνατότητες και σε μεταβατικά στάδια από τη φαντασία της μεγαλύτερης ιδιοφυΐας. Η αξία των πολιτικών προγνώσεων δεν έγκειται στο ότι συμπίπτουν με κάθε στάδιο της πραγματικότητας, αλλά στο ότι βοηθούν στην κατανόηση της πραγματικής εξέλιξής της. Από αυτή την άποψη, ο Φρίντριχ Ένγκελς έχει περάσει πάνω από τον πήχη της ιστορίας.
Λέων Τρότσκι
Όσλο, Οκτώβριος 1935
