Ο Ένοπλος Προφήτης

Με την ευκαιρία της εκδήλωσης αναδημοσιεύουμε από το τελευταίο τεύχος του Σπάρτακου (Νο 142), το σχετικό άρθρο 

του Κωστή Πλεύρη

Στον τόπο του, κανένας προφήτης αποδεκτός

Ο Ένοπλος Προφήτης, πρώτος τόμος της τριλογίας του Ισάακ Ντόυτσερ για τη ζωή του Λέον Τρότσκι, ολοκληρώνει, ως μεταφραστικό εγχείρημα, τη σχεδόν πενταετή απόπειρα του Νίκου Ταμβακλή να αποδώσει στα ελληνικά το έργο για την ιστορία του διεθνιστή επαναστάτη. Το υπερδισχιλίων σελίδων δημιούργημα του Ντόυτσερ μοιράζεται σε τρεις τόμους: ο φρεσκοτυπωμένος πρώτος επιδίδεται στη νεαρή ζωή του Τρότσκι και την πολιτικοστρατιωτική του καθοδήγηση στις επαναστάσεις του 1905 και του 1917 και τον εμφύλιο πόλεμο. Ο δεύτερος καταπιάνεται με την περίοδο της εσωκομματικής πάλης και παραδίδει τη σκυτάλη στον τρίτο που περιέχει την πολιτική του δράση στην εξορία μέχρι τη δολοφονία του.

Ο Ισάακ Ντόυτσερ, Πολωνοεβραίος, περιόδευσε, νέος κι αυτός, στη νεαρή Σοβιετική Ένωση και είδε τις απόπειρες της οικονομικής αναστήλωσής της μέσα από τα πεντάχρονα σχέδια μαζί με όλα τα τραγικά παρελκόμενά τους: δημοκρατικά, ηθικά, υλικά, αισθητικά και οικολογικά. Σκαπανέας της ιστορικής έρευνας και θαρραλέος στις πολιτικές του απόψεις, διαφωνώντας ακόμα και με τους ήρωες του -επί του πρoκειμένου με τον Τρότσκι- σε κομβικά ζητήματα, όπως η ίδρυση μιας νέας διεθνούς ή η δημόσια σιωπή όταν επιβαλλόταν η υπεράσπιση της σοσιαλιστικής πατρίδας, ο ανήσυχος Ντόυτσερ συνέβαλε στο να τεθούν επίκαιροι προβληματισμοί και μάλιστα σε μια εποχή που δεν σήκωνε αμφισβητήσεις. Η συγγραφική δουλειά που σώρευσε κατά την μεταπολεμική περίοδο, όπως η τριλογία που καταπιανόμαστε εδώ, μαζί με μια βιογραφία του Στάλιν και άλλα έργα, συνέβαλε στη δημιουργία του κινήματος της «νέας αριστεράς» μέσα στη δεκαετία του 1960 και τη διατήρηση της σπιλωμένης επαναστατικής σκέψης ως «φωλιά νερού», μέσα σε ένα γενικό εκφυλισμό των ιδεών της εργατικής χειραφέτησης.

Η τριλογία δεν μπορεί παρά να διαβαστεί με μια δίψα ακόρεστη, με το χάρισμα του Ντόυτσερ να μας επιτρέπει την κατανόηση του ουσιώδους στο αναλυτικό άρμεγμα που κάνει στην ιστορία μαζί με μια φιλολογική φροντίδα της γλώσσας. Δεν είναι μόνο η διαπλοκή των οικονομικών εξελίξεων μαζί με τις πολιτικές τους αντανακλάσεις, η πινακοθήκη των ηγετών κάτω από την αντιφατικότητα των κινήσεων των μαζών και τα αποφασιστικά γεγονότα μέσα στο γενικό πλαίσιο μιας εποχής, που θα βρείτε στο έργο του. Ακόμα, μπορώ να πω ότι η σκέψη του παραμένει προφητική, όπως ο κοινός τίτλος των τριών τόμων, γιατί βρίσκεται και θα βρεθεί ξανά επίκαιρη, σύντομα, στα παρακάτω σημεία:

1. Στη σημασία της οργανωμένης κριτικής όταν γίνεται με προοπτική. Μιας κριτικής όχι περιορισμένης σε υποσημειώσεις στα κομματικά όργανα, αλλά διευρυμένης στη σημασία της ιδεολογικής αντιπαράθεσης -δημόσια, ασυμβίβαστα και μέχρι τέλους. Θα τολμούσα να πω ότι ο Ντόυτσερ προσφέρει μια μέθοδο για την από κοινού κατανόηση της κίνησης της ταξικής πάλης, της κομματικής δράσης και της ηθικής των επαναστατών, βγαλμένη μέσα από τη μελέτη της ιστορίας. Για τον ίδιο, η τόλμη της αλήθειας είναι σημαντικότερη από τους αποκομμένους σχεδιασμούς που γίνονται στο όνομα της ενότητας, ίσως ακόμα και της σοσιαλιστικής πατρίδας, γιατί, στο τέλος, αν δεν υπηρετηθεί, θα γκρεμίσει όλες τις κατακτήσεις, θα αλλοτριώσει τις αγνές αγωνίστριες και τους αγνούς αγωνιστές και θα παρασύρει χιλιάδες άλλους/ες ακόμα πιο πίσω από τη στιγμή της γέννησης των αλλαγών. Έτσι, την τραγικότητα της επαναστατικής πορείας, μας την παραδίδει όχι αφηρημένα και αναπόφευκτα, σαν Άτροπο Μοίρα, ούτε στενά υπαρξιακά, αλλά άρρηκτα δεμένη με τις πολιτικές επιλογές των προσώπων.
Την ίδια στιγμή διατηρεί μια τρυφερότητα για τους επαναστάτες που νικήθηκαν συνθηκολογημένοι, μέσα στις ιψενικές τους διαψεύσεις, και δεν διαγράφει τη γενική προσφορά τους. Παραδίδει έτσι μαθήματα ηθικής στην αντιμετώπιση των συνοδοιπόρων και ψυχολογικής ετοιμότητας για την αταλάντευτη προσήλωση στην κριτική.

2. Στον εγχειριδιακό τρόπο άσκησης της πολιτικής. Όχι απλώς ως κωδικοποίηση θέσεων ή ως διαδικασίες οργάνων ή, ακόμα, ως καλές προθέσεις των επαναστατών, αλλά ως ψυχολογία των μαζών. Παρατηρώντας την τέχνη της κατάκτησης των θέσεων του κόμματος από τον κόσμο, ο Ντόυτσερ παρουσιάζει τη σημασία των ζωντανών οργανώσεων που πιάνουν την αποφασιστική στιγμή, τα συνθήματα που αγκαλιάζουν το λαό, τις στιγμές του ενθουσιασμού και αυτές της κόπωσης, τη διδακτική αποστολή του λάθους όταν γίνεται παραδεκτό, την ανάγκη ή την ακεραιότητα της ηγεσίας να είναι παράλληλα διαφανώς αναγνωρισμένη από τους από κάτω, αλλά και το πώς η επανάσταση των μαζών αποκαλύπτεται ως η ίδια η αλήθεια, «που καλλιεργεί την προσωπικότητα σε αυτούς που δεν έχουν προσωπικότητα». Έμμεσα, μας διδάσκει και τι απομένει όταν εγκαταλείπεται το παραπάνω στοίχημα: ένας αγώνας για την εξουσία ως τέτοια, με στοιχεία μιας κάποιας αυτονόμησης∙ ο ίδιος περιγράφει πως στη διάρκεια αυτού του αγώνα υπάρχουν από τη μεριά κάθε στρατοπέδου αρκετοί θλιβεροί σταθμοί.

3. Στη μεγάλη συμβολή του Τρότσκι στην κατανόηση της ιστορικής γέννησης του φασισμού και της απαραίτητης πολιτικής για το τσάκισμά του. Ο Ντόυτσερ επανέρχεται συνεχώς για να αναδείξει την εξατομίκευση ως προϋπόθεση και ως αποτέλεσμα της εμφάνισής του και, επιπλέον, τις πολιτικές ήττες του προλεταριάτου και τις μεθοδεύσεις των σοβιετικών στελεχών για την προστασία του γραφειοκρατικού μηχανισμού της Σοβιετικής Ένωσης με κάθε κόστος.

4. Στην έκταση των φιλοσοφικών αναζητήσεων του Τρότσκι όσον αφορά άλλους τομείς της ανθρώπινης γνώσης, όπως η ψυχολογία, η φυσική, η λογοτεχνική κριτική, η ιστοριογραφία και η στρατιωτική στρατηγική και μάλιστα μέσα από τις μάχες που έδινε και σε αυτούς τους τομείς, αφού παντού ένα σχίσμα έφερνε την επαναστατική σκέψη απέναντι στην συντηρητική καθήλωση.

5. Τέλος, στην αποσαφήνιση βασικών πολιτικών εννοιών στο έργο του, όπως το ενιαίο μέτωπο και η διαρκής επανάσταση, με τη δύναμη του ιστορικού ρόλου που έπαιξαν σε ενεργό χρόνο, αλλά και με τη δραματικότητα του πισωγυρίσματος και των εκατομβών, όποτε δεν εφαρμόστηκαν, καθώς ο Τρότσκι δεν εισακούστηκε στον τόπο του όταν αγωνιζόταν να αποτρέψει τα δεινά που προοιωνίζονταν.

Το σύνολο του έργου του Ντόυτσερ δεν θα μπορούσε να ξεφύγει από την κριτική που μας καλεί παντού να ασκήσουμε. Ο Ντόυτσερ ξεκινάει να εκδίδει τον πρώτο τόμο, αμέσως μετά τον θάνατο του Στάλιν με μια υπονοούμενη ελπίδα ότι η χρουτσοφική περίοδος θα φέρει μια αλλαγή σελίδας στην εποχή που μόλις τέλειωνε, παραβλέποντας τη γραφειοκρατική συνέχεια. Στα ίδια πλαίσια υποτίμησε σχετικά τον ρόλο των σύγχρονων οργανώσεων που εντάσσονταν στην Τέταρτη Διεθνή. Τη στάση του αυτή τη βρίσκουμε καμιά φορά ανάμεσα στις γραμμές, ως ματαιότητα των αντιπολιτευόμενων κινήσεων. Φυσικά, δεν μειώνει καθόλου τη σημασία του έργου του και εγγράφεται στην τραγική ελπίδα των επαναστατών και επαναστατριών να δουν επιτέλους τις πανανθρώπινες αρχές τους να εφαρμόζονται.

Ο Ένοπλος Προφήτης κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πρωτοποριακή Βιβλιοθήκη, όπως και ο τρίτος τόμος, ο Απόβλητος Προφήτης, ενώ ο δεύτερος, ο Άοπλος Προφήτης από τις εκδόσεις Κουκκίδα. Ο κοινός μεταφραστής τους, ο Νίκος Ταμβακλής, δεν κόπιασε μονάχα για να αποδώσει την πιστότητα του κειμένου, αλλά επιπλέον και να μεταφέρει τα λεπτά λογοτεχνικά αρώματα του πρωτότυπου έργου σε μια άλλη γλώσσα με διαφορετικά γλωσσικά χαρακτηριστικά.”