Στις 22 Σεπτεμβρίου 2026, η επαναστατική Αριστερά και το ελληνικό εργατικό κίνημα έχασαν ένα από τα πιο αφοσιωμένα στελέχη τους. Ο σύντροφος Πανάγος Λίλλης έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 71 ετών, έπειτα από σκληρή αλλά άνιση μάχη με τον καρκίνο. Έφυγε ήσυχα και διακριτικά, όπως έδρασε και όπως έζησε. Χωρίς φανφάρες, χωρίς φωνές αλλά με ουσιαστική και ανιδιοτελή προσφορά στην επαναστατική αριστερά και στο εργατικό κίνημα.
Ο Πανάγος υπήρξε παιδί της Μεταπολίτευσης. Τα πρώτα του βήματα στην οργανωμένη πάλη τα έκανε στην Θεσσαλονίκη τη δεκαετία του ’70. Αρχικά μέσα από τον μαοϊκό χώρο και το ΕΚΚΕ. Γρήγορα ωστόσο πέρασε στο διεθνιστικό – τροτσκιστικό ιδεολογικό ρεύμα όπου και παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του. Αρχικά, την δεκαετία του ’80, οργανώθηκε στην Οργάνωση Σοσιαλιστική Επανάσταση όπου και συνέβαλε αποφασιστικά στην οικοδόμησή της οργάνωσης στην Θεσσαλονίκη. Διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη δύσκολη μάχη για τη διατήρηση μιας σταθερής διεθνιστικής γραμμής, μέσα στο κλίμα της εθνικιστικής εξάρσεως για το Μακεδονικό.
Αρχές του ’90 ο Πανάγος μαζί με κομμάτι της οργάνωσης στην Θεσσαλονίκη αποχώρησαν από την ΟΣΕ και δημιούργησαν την Σοσιαλιστική Εργατική Παρέμβαση (ΣΕΠ), ένα μεταβατικό τοπικό σχήμα που το 2001 συμμετείχε στην ίδρυση της Διεθνιστικής Εργατικής Αριστεράς (ΔΕΑ). Για τις επόμενες δύο δεκαετίες και μέχρι να αποχωρήσει από την ΔΕΑ ο Πανάγος ήταν μόνιμα στην ηγεσία της οργάνωσης, ενώ συμμετείχε ενεργά στην συντακτική επιτροπή του θεωρητικού περιοδικού της ΔΕΑ (και στεναχωρήθηκε ιδιαίτερα όταν η έκδοσή του σταμάτησε). Κάποια στιγμή αυτήν την περίοδο θα φύγει από την Θεσσαλονίκη για να συνεχίσει την επαναστατική του δράση στην Αθήνα που έχει “ζωντανό κίνημα και πολλούς μετανάστες”, όπως έλεγε.
Ο Πανάγος ενσάρκωσε στην πράξη την έννοια του επαγγελματία επαναστάτη. Επιλέγοντας συνειδητά έναν εξαιρετικά λιτό βίο, έζησε με εισόδημα χαμηλότερο του βασικού μισθού.
Ως σύντροφος ήταν απλός και ευθύς. Απεχθανόταν τους επαναστατικούς βερμπαλισμούς. Ήταν πολέμιος της αλαζονείας και των ατέρμονων αναλύσεων χωρίς πρακτικό αντίκρισμα. Στεκόταν σταθερά στην αριστερά της πράξης: συγκεκριμένη ανάλυση, συγκεκριμένα καθήκοντα και πρόταση για δράση. Ήταν αυστηρός σε οργανωτικά θέματα. Έλεγε ότι οι επαναστάτες πρέπει να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, να πηγαίνουν πρώτοι και να φεύγουν τελευταίοι από κάθε μάχη. Επιδίωκε και επέμενε να γίνεται κάθε φορά συγκεκριμένος απολογισμός από κάθε παρέμβαση, από κάθε υπεύθυνο και από κάθε όργανο. Δεν απέφευγε την αυτοκριτική και προσγείωνε απότομα όλους όσοι ήταν ευχαριστημένοι απλά και μόνο από τους ακτιβισμούς τους, χωρίς να ενδιαφέρονται για το ποια ήταν η ανταπόκριση της τάξης σε αυτούς.
Παρά τη μεγάλη έμφαση που έδινε στην καθημερινή δράση μέσα στην τάξη, ο σύντροφος Πανάγος μελετούσε, διέθετε ευρυμάθεια και ωθούσε όσους βρίσκονταν γύρω του να μελετούν. Ήταν κάτοχος μιας τεράστιας βιβλιοθήκης και είχε μελετήσει χιλιάδες βιβλία. Έδινε μεγάλη σημασία στην ιδεολογικοπολιτική συγκρότηση των επαναστατών/τριων. Συχνά έφερνε σε αμηχανία τους συντρόφους ρωτώντας απλά και αθώα: «και ποιο βιβλίο διαβάζεις αυτήν την περίοδο;» Μέσα από τα άρθρα του συνέβαλε σημαντικά στην εξοικείωση των νεότερων με την ιστορία και τη θεωρία του μαρξισμού. Χωρίς ίχνος διδακτισμού, πάντα προσιτός και γελαστός, μεριμνούσε για τη στελέχωση και τη θεωρητική θωράκιση των νέων μελών, καλλιεργώντας τους την κριτική και αυτόνομη σκέψη. Είναι δεκάδες οι αγωνιστές σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη (και όχι μόνο) που στρατολογήθηκαν και συγκροτήθηκαν πολιτικά και ιδεολογικά κάτω από την καθοδήγηση του (μια σημαντική κληρονομιά που αφήνει πίσω του).
Ο Πανάγος είχε κομβικό ρόλο στην ανάπτυξη της αντιρατσιστικής δουλειάς, δίνοντας έμφαση στην ταξική ενότητα ντόπιων και μεταναστών εργαζομένων, καθώς και στην αντιμετώπιση της φασιστικής απειλής. Η συμβολή του στην οικοδόμηση και την καθιέρωση της Κίνησης «Απελάστε τον Ρατσισμό» υπήρξε καθοριστική.
Τα τελευταία χρόνια ο σύντροφος Πανάγος μας τίμησε με την συμμετοχή του σε διαδικασίες της οργάνωσής μας, ως απλός στρατιώτης όπως έλεγε. Αν και απογοητευμένος, μετά και την αποχώρησή του από την ΔΕΑ, και παρά τα δύσκολα προβλήματα υγείας που αντιμετώπισε δυστυχώς πολύ νωρίς στην ζωή του, συνέχισε μέχρι το τέλος να συμβάλει στην διάδοση των ιδεών και των πρακτικών στις οποίες αφιέρωσε όλη την συνειδητή ζωή του. Χάρηκε με την έκδοση στα ελληνικά από τις εκδόσεις μας της μνημειώδους βιογραφίας του Τρότσκι από τον Ντόιτσερ. Ανέλαβε εισηγήσεις στον πυρήνα για ιστορικά θέματα, για τις διεθνείς εξελίξεις κλπ. Συμμετείχε με ιδιαίτερη θέρμη σε όλες τις εξωστρεφείς προσπάθειες της οργάνωσης σε κεντρικό αλλά και τοπικό επίπεδο (δημιουργία αντιπολεμικής επιτροπής, επιτροπής αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη, κλπ) και χαιρόταν όταν αυτές οι προσπάθειες είχαν ανταπόκριση. Έδινε πρόθυμα τις ουσιαστικές του συμβουλές πάνω σε σχέδια άρθρων σε όποιον σύντροφο του το ζητούσε. Είδε πολύ θετικά και συνέβαλε με τον τρόπο του για την προσέγγιση της ΟΚΔΕ Σπάρτακος με το Κόκκινο Νήμα, κλπ.
Ο θάνατος του συντρόφου Πανάγου Λίλλη αποτελεί μια μεγάλη απώλεια για το επαναστατικό κίνημα της χώρας μας. Η ανιδιοτέλεια, το ήθος, η οργανωτική του πείρα και η πολιτική του παρακαταθήκη θα συνεχίσουν να μας εμπνέουν. Παρά την σχετικά σύντομη κοινή μας διαδρομή θα τον θυμόμαστε με συντροφική αγάπη και γλυκιά νοσταλγία. Στους κοντινούς του ανθρώπους εκφράζουμε τα θερμότερα και ειλικρινή μας συλλυπητήρια.
