Η Ελένη Βαρίκα, κόρη του ιστορικού στελέχους του τροτσκιστικού κινήματος Βάσου Βαρίκα, γεννήθηκε στην Αθήνα το 1949 και σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales και στο Πανεπιστήμιο Paris 7.
Στη Μεταπολίτευση συμμετείχε στο τροτσκιστικό Κομμουνιστικό Επαναστατικό Μέτωπο και από το 1977 στην ΟΚΔΕ μετά την ενοποίηση των δύο οργανώσεων. Ήταν βασικό στέλεχος στην εφημερίδα «Οδόφραγμα» και δραστηριοποιήθηκε στις πρώτες φεμινιστικές ομάδες της εποχής.
Σε όλη της την ζωή παρέμεινε στις γραμμές της 4ης Διεθνούς.
Ήταν ομότιμη καθηγήτρια Πολιτικών Επιστημών και Σπουδών Φύλου στο Πανεπιστήμιο Paris 8 και μέλος του Centre des Recherches Sociologiques et Politiques de Paris (CNRS). Έχει διατελέσει ερευνητική συνεργάτης στο European University Institute της Φλωρεντίας και στο Χάρβαρντ και έχει διδάξει σε διάφορα ευρωπαϊκά και αμερικανικά πανεπιστήμια, όπως το PARIS7, το EHESS, το Portland State, το New School for Social Research, τα Πανεπιστήμια του Wisconsin, της Columbia, του Cornell, το UNAM (Μεξικό), το USP και το UNICAMP (Βραζιλία), καθώς και στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Το συγγραφικό έργο της Ελένης Βαρίκα αναφέρεται στην ιστορία του φεμινισμού, την πολιτική και κοινωνική σκέψη, την κριτική θεωρία, το φύλο και τη φυλή.
Μέλος της Εκδοτικής Ομάδας Γυναικών, το 1981 συνεπιμελήθηκε την έκδοση «Η εξέγερση αρχίζει από παλιά. Σελίδες από τα πρώτα βήματα του γυναικείου κινήματος», αναδεικνύοντας μια σειρά γυναίκες που υπήρξαν πρωτοπόρες στον αγώνα για τη γυναικεία απελευθέρωση.
Ενδεικτικό από το μεταγενέστερο σημαντικό έργο της είναι το βιβλίο «Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση της φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα, 1833-1907», μια σημαντική μελέτη, που θέτει το ζήτημα της συνείδησης φύλου και τους υλικούς όρους που το επικαθορίζουν. Την καθαυτό πολιτική διάσταση της διαφοράς των φύλων ανέδειξε μέσα από το έργο της «Για μια πολιτική γραμματική του φύλου», αντιμετωπίζοντας την πραγμάτευση των εμπειριών ως πολιτικό τοπίο.
Τέλος, το έργο της «Οι απόβλητοι του κόσμου. Οι μορφές του παρία» μιλά για τους απόβλητους του κόσμου με όποια μορφή κι αν παρουσιάστηκαν ιστορικά (σκλάβους, Εβραίους, γυναίκες, προλετάριους), και τους εξεγερτικούς αγώνες τους εναντίον του αποκλεισμού τους.
Για τη Βαρίκα η ιστορία των αγώνων των καταπιεσμένων είναι μέρος της ιστορίας της ανθρωπότητας κι όχι μια δευτερεύουσα πτυχή της. Το έργο της αναδεικνύει ακριβώς την ανάγκη να μετατραπεί η μελέτη της καταπίεσης και της εξέγερσης σε μια νέα κριτική θεωρία των ανθρώπινων σχέσεων, με στόχο την κατανόηση του παρελθόντος και την επέμβαση στο παρόν για την αντιμετώπιση των κάθε είδους αποκλεισμών.
Κι αυτό το χειραφετητικό-αγωνιστικό πρόταγμα είναι που μας αφήνει παρακαταθήκη.
Η ΟΚΔΕ Σπάρτακος εκφράζει τα συλλυπητήριά της στον σύντροφο της Ελένης Βαρίκα, Michael Lowy.
