του Μάνου Σκούφογλου
Οι
καλές ιδέες διαδίδονται γρήγορα, δυστυχώς όμως το ίδιο συμβαίνει και με τις ηλίθιες. Το καλοκαίρι του 2024, διαδηλωτές στη Βαρκελώνη παίρνουν τους τουρίστες με τα νεροπίστολα. Η εικόνες είναι από γελοίες έως εξοργιστικές, ωστόσο κάποιοι ενθουσιάζονται. Το φετινό καλοκαίρι, παρόμοιας φιλοσοφίας κινητοποιήσεις έγιναν σε αρκετές ακόμα πόλεις, και πρόσφατα έφτασαν και στα Εξάρχεια.
Δεν έχει νόημα να σταθούμε στη συγκεκριμένη κινητοποίηση, στο τι και πώς ακριβώς έγινε και στο κατά πόσο διάφορες δράσεις ήταν συλλογικά αποφασισμένες ή επιβλήθηκαν με ατομική πρωτοβουλία. Ακόμα περισσότερο, θα αποφύγουμε την αναφορά στους διοργανωτές, που είναι ήδη έκθετοι και έκθετες στην κρατική στοχοποίηση. Τέλος, η κάθετη διαφωνία με τη λογική που επικράτησε τουλάχιστον σε τμήμα της κινητοποίησης δεν μειώνει σε τίποτα την οργή για την αστυνομική βία με την οποία αντιμετωπίστηκαν και πάλι διαδηλωτές και διαδηλώτριες.
Χρειάζεται, ωστόσο, αντιπαράθεση με μια ορισμένη λογική που έχει διαποτίσει σημαντικό τμήμα των κινημάτων πόλης μπροστά στα φαινόμενα του υπερτουρισμού και του εξευγενισμού: τη λογική στην οποία θα μπορούσαμε κωδικά να δώσουμε τον τίτλο «καταβρέξτε τους τουρίστες».
Αν και αναφερόμαστε γενικά στη λογική της συλλήβδην στοχοποίησης των τουριστών, η οποία μπορεί κάλλιστα να είναι ξηράς μορφής και να μην περιλαμβάνει μπουγέλο, ας πούμε καταρχάς ότι το να καταβρέξεις κάποιον δεν είναι ακριβώς αστείο ούτε μια άκακη συμβολική προειδοποίηση. Είναι διαπόμπευση, ταπείνωση και εκφοβισμός, ιδίως όταν συνοδεύεται από αγριοφωνάρες. Έπειτα, εάν το νερό είναι προειδοποίηση, το επόμενο βήμα ποιο είναι; Και εάν οι ρεφορμιστές έχουν την τάση να μένουν στα σύμβολα, θα πρέπει άραγε να συμπεράνουμε ότι η επαναστατική πτέρυγα οφείλει την επόμενη φορά να πιάσει τα μπαστούνια του μπέιζμπολ;
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η παράδοση που ξεκίνησαν τα νεροπίστολα της Βαρκελώνης είναι μια πρώτη βαθμίδα βίας απέναντι στους τουρίστες, στο πλαίσιο μιας λογικής ενοχοποίησης των ξένων επισκεπτών για τον πολλαπλασιασμό των ψυγαγωγικών δραστηριοτήτων, την αύξηση των τιμών και των ενοικίων, το συνωστισμό στα ιστορικά κέντρα κλπ. Η επιθετικότητα έχει προετοιμαστεί από μια ρητορική που ξεκινά από τη συστηματική μειωτική αναφορά στα «τουριστάκια» και φτάνει ενίοτε μέχρι την πλήρη απανθρωποποίησή τους.
Ποιοι είναι οι τουρίστες;
Μια ορισμένη κριτική σε αυτού του τύπου τις κινητοποιήσεις είναι ότι, εκ των πραγμάτων, στρέφονται και εναντίον εργαζομένων των καταστημάτων εστίασης ή των επιχειρήσεων του τουρισμού, που είτε νιώθουν υποχρεωμένοι/ες να αντιδράσουν υπό τον φόβο του εργοδότη, είτε τυχαίνει απλώς να βρίσκονται στη μέση. Αυτό είναι ασφαλώς εξοργιστικό. Η κριτική, όμως, στις παράπλευρες απώλειες δεν επαρκεί, διότι οι σερβιτόροι ή οι μάγειρες δεν είναι καθόλου οι μόνοι εκπρόσωποι της εργατικής τάξης σε ένα καφενείο, μπαρ ή εστιατόριο. Στις περισσότερες περιπτώσεις, εργάτες και εργάτριες κάθονται επίσης μαζικά στα τραπέζια ως πελατεία.
Η εργατική τάξη δεν είναι τέτοια μόνο την ώρα της δουλειάς, ενώ εκτός υπηρεσίας μετατρέπεται σε αταξική πελατεία. Φαίνεται αυτονόητο, κι όμως ένας τέτοιος ανόητος μηχανιστικός εργατισμός εμποδίζει μια πραγματικά ταξική προσέγγιση του θέματος. Εάν εξαιρέσει κανείς τα ακριβά μαγαζιά, που προορίζονται για τους πλούσιους, και κάποιους μποέμ τύπους της αστικής τάξης που τους αρέσουν τα λαϊκότερα μέρη, οι περισσότεροι πελάτες ανήκουν στην πλειοψηφία της κοινωνίας, που είναι η εργατική τάξη και τα καταπιεσμένα κοινωνικά στρώματα. Η εργατική τάξη έχει επίσης το δικαίωμα μετά τη δουλειά να πιει τη μπύρα της.
Ας θέσουμε τώρα το φλέγον ερώτημα: σε ποια τάξη ανήκουν οι τουρίστες των Εξαρχείων; Θα παραδεχτούμε ότι οι περισσότεροι δεν φοράνε φόρμα εργοστασίου, αλλά θα έχετε προσέξει ότι αυτό δεν ισχύει πλέον απαραίτητα για την εργατική τάξη, τουλάχιστον στη Δύση (εκτός και αν εκεί θεωρούμε ότι αυτή έχει εκλείψει). Εδώ και πάνω από έναν αιώνα, το προνόμιο στον τουρισμό, το ταξίδι και τις διακοπές δεν το έχει μόνο η αστική τάξη ή η παλιά αριστοκρατία, αλλά το έχει κατακτήσει και η εργατική, τουλάχιστον των ανεπτυγμένων καπιταλιστικά χωρών. Είναι αλήθεια άγνωστο αυτό στους κυνηγούς τουριστών; Μπορούν άραγε, με το χέρι στην καρδιά, να πουν ότι οι ίδιοι και οι ίδιες δεν έκαναν ποτέ τη βόλτα τους στο Παρίσι, το Βερολίνο, το Άμστερνταμ ή τη Βαρκελώνη (ελπίζω ειλικρινά με στεγνή μπλούζα);
Οι τουρίστες της Αθήνας έρχονται από όλες τις τάξεις, και χωρίς να διαθέτουμε τη δήλωση εισοδήματος του καθενός, μπορούμε εύλογα να υποθέσουμε ότι στα καφενεία και τα AirBnB των Εξαρχείων δεν έρχονται κυρίως Γάλλοι βιομήχανοι, Εγγλέζοι χρηματιστές και Γερμανοί τραπεζίτες. Μπορεί κανείς βέβαια να αντιτείνει ότι, ανεξαρτήτως τάξης στην οποία ανήκουν, οι τουρίστες είναι αντικειμενικά συνένοχοι για την οικονομία του τουρισμού και, ως τέτοιοι, στοχοποιούνται. Αν δεχτούμε αυτό το συλλογισμό όμως, πόσο απέχει το επόμενο βήμα, να θεωρήσουμε δηλαδή ότι φταίνε και οι εργαζόμενοι που δέχονται να συμμετάσχουν δουλεύοντας στη βιομηχανία του τουρισμού, ανεξαρτήτως του ότι ανήκουν στην εργατική τάξη;
Συμβαίνει το ίδιο με τις κινητοποιήσεις ενάντια στο ισραηλινό κρουαζιερόπλοιο;
Μια σύγκριση των αντι-τουριστικών διαδηλώσεων με τις συνεχιζόμενες κινητοποιήσεις εναντίον του Crown Iris, ακολουθώντας το αρχικό πετυχημένο παράδειγμα της Σύρου, θα ήταν τελείως αβάσιμη. Το θέμα των κινητοποιήσεων στα λιμάνια αυτά δεν είναι τα δεινά του τουρισμού, αλλά ένας γενοκτονικός πόλεμος. Στόχος δεν είναι τόσο οι ίδιοι οι τουρίστες, έστω κι αν αρκετοί εξ αυτών φρόντισαν με τη μανιακή σιωνιστική τους συμπεριφορά να αποδείξουν ότι θα το άξιζαν, όσο το ισραηλινών συμφερόντων πλοίο. Στόχος είναι μια ισραηλινή επιχείρηση που με κυνικό τρόπο πουλάει κρουαζιέρες εν μέσω πολέμου και, ταυτόχρονα, μια κεντρική στρατηγική του ελληνικού κράτους, να προσδεθεί γεωπολιτικά και οικονομικά στο Ισραήλ. Γι’ αυτό το λόγο, οι κινητοποιήσεις στα λιμάνια έχουν προκαλέσει τη λύσσα της κυβέρνησης, όπως και της ισραηλινής πρεσβείας.
Η ευαισθησία του ΚΚΕ στο ενδεχόμενο να βρίσκονται στο καράβι ισραηλινοί εργαζόμενοι ή και αντισιωνιστές είναι ηθελημένα παραπλανητική. Πρώτα απ’ όλα, οι τιμές της κρουαζιέρας (περίπου 140 ευρώ τη μέρα κατ’ άτομο) δύσκολα θα ήταν τόσο ελκυστικές για την εργατική τάξη και, όσον αφορά τους πιθανούς αντισιωνιστές, δύσκολα θα υποθέταμε ότι νιώθουν απειλημένοι ή προσβεβλημένοι από αντισιωνιστικές συγκεντρώσεις. Ωστόσο, σε έναν πόλεμο, ένα ποσοστό της εργατικής τάξης δηλητηριάζεται από το εθνικό δηλητήριο και, εάν πρόκειται για άδικο πόλεμο (και μάλλον δεν υπάρχει κανένας πιο άδικος από τον συγκεκριμένο), τότε μετατρέπεται σε αντίπαλο του διεθνούς κινήματος της αλληλεγγύης, ακόμα και αν παραμένει πάντα ο στόχος της διαφώτισης και της μεταστροφής του. Το ΚΚΕ αποκλείεται να μην τα ξέρει όλα αυτά. Η επαίσχυντη δυσφήμιση των κινητοποιήσεων στα νησιά από την πλευρά του έχει υλικό κίνητρο: από τη μία, τον φόβο του να δυσαρεστήσει μέλη και ψηφοφόρους του που είναι ιδιοκτήτες επιχειρήσεων του τουρισμού. από την άλλη, την απροθυμία του να συγκρουστεί με την εθνική γραμμή ενάντια στον αντίπαλο τουρκικό καπιταλισμό, στην οποία λογοδοτεί κυρίως η συμμαχία με το Ισραήλ.
Όπως και να έχει, το κίνημα στα λιμάνια δεν έχει κανένα λόγο να στοχοποιήσει ή να αποξενώσει τους τουρίστες από άλλες χώρες. Αντιθέτως, είναι απόλυτα σωστές οι προσπάθειες απεύθυνσης και σε αυτούς με ξενόγλωσσες προκηρύξεις, στο πλαίσιο ενός κινήματος αλληλεγγύης που είναι παγκόσμιο. Το κίνημα «καταβρέξτε τους τουρίστες» δεν θα μπορούσε να το κάνει αυτό.
Σχηματικές ιδέες και υπεραπλουστεύσεις
Σε έναν βαθμό, η φανατική αντιπαλότητα προς τους τουρίστες γενικά είναι αποτέλεσμα ιδεών του συρμού, που δυστυχώς έχουν επιρροή ακόμα και σε μερίδες της πιο μαχητικής πτέρυγας των κινημάτων πόλης. Ας πάρουμε ένα μόνο παράδειγμα, ανάμεσα σε αρκετά άλλα: την ιδέα ότι για τη στεγαστική κρίση και την αύξηση των ενοικίων στην Αθήνα φταίνε οι τουρίστες, και ιδιαίτερα όσοι χρησιμοποιούνε την πλατφόρμα AirBnB.
Η άποψη αυτή έχει καταλήξει να θεωρείται αυτονόητη, αλλά δεν στέκει πρώτα από όλα στο φως των στοιχείων. Ας δούμε ορισμένα νούμερα, με βάση στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ: τα ακίνητα που διατίθενται για βραχυχρόνια μίσθωση στην Αττική είναι περίπου 60.000 (με αρκετά από αυτά, ωστόσο, να χρησιμοποιούνται εποχικά και από τους ιδιοκτήτες τους). Αρκετά μεγάλο νούμερο. Αλλά υπάρχουν και πολύ πιο εντυπωσιακά.
Πρώτον, από την πλευρά της ζήτησης, μεταξύ των απογραφών του 2011 και του 2021, και παρά τη μείωση του πληθυσμού της Αττικής (όπως και του εθνικού πληθυσμού γενικά), ο αριθμός των νοικοκυριών στην Αττική αυξήθηκε κατά 127.000 (τα 35.000 μόνο στον κεντρικό τομέα Αθηνών), πράγμα που αντιστοιχεί σε υπερδιπλάσια ζήτηση κατοικίας από τα ακίνητα που έχουν δεσμευτεί για βραχυχρόνια μίσθωση. Το γεγονός αυτό οφείλεται βασικά στην κρίση του θεσμού της οικογένειας.
Δεύτερον, ακόμα πιο σημαντικοί είναι οι παράγοντες από την πλευρά της προσφοράς. Η κατάρρευση της κατασκευής μετά το ξέσπασμα της κρίσης έχει ξεπεραστεί μόνο εν μέρει: το 2024, που ήταν η πιο αποδοτική χρονιά στην οικοδομή εδώ και 15 χρόνια, οι οικοδομικές άδειες που εκδόθηκαν ήταν ακόμα περίπου 2,5 φορές λιγότερες από ό,τι πριν από την κρίση, σε ετήσια βάση. Φέτος, είναι μειωμένες σε σχέση με πέρσι. Η ανάκαμψη της οικοδομής είναι μόνο σχετική: αρκεί να πούμε ότι τα τελευταία 15 χρόνια έχει εκδοθεί αθροιστικά ο ίδιος αριθμός αδειών που εκδόθηκε μόνο κατά την τριετία 2005-2007. Σίγουρα, ο περιορισμός της ανεξέλεγκτης αστικής εξάπλωσης δεν είναι καθόλου κακό νέο, είναι γεγονός όμως ότι η προσφορά νέων κατοικιών παραμένει πολύ περιορισμένη, ενώ η άνοδος των τιμών των υλικών και του τιμαρίθμου γενικά κάνει τις νεόδμητες κατοικίες πανάκριβες.
Πράγμα, που με τη σειρά του, ωθεί προς τα πάνω και τις τιμές των παλιότερων κατοικιών. Τι άλλο τις ωθεί προς τα πάνω; Ο τεράστιος αριθμός αχρησιμοποίητων κτιρίων, που περιορίζει δραματικά την προσφορά κατοικίας. Οι λόγοι είναι διάφοροι: άλλα είναι αγνώστου ιδιοκτήτη ή διαφιλονικούμενα, άλλα είναι δεσμευμένα από τράπεζες, άλλα έχουν αχρηστευτεί λόγω κακής συντήρησης (ο Σύλλογος Μεσιτών εκτιμά ότι αυτός ο παράγοντας μπορεί να οδηγεί ετησίως σε αχρηστία 60.000-120.000 κατοικίες σε όλη τη χώρα). Όπως και να έχει, τα νούμερα είναι συντριπτικά: υπολογίζεται ότι τα κενά ακίνητα συνολικά είναι περίπου 2,2 εκατομμύρια, δηλαδή πάνω από το 1/3 του δυναμικού της χώρας. Στην Αττική, μόνο, οι κενές κατοικίες είναι, σύμφωνα και πάλι με την ΕΛΣΤΑΤ, 526.000 (και μόνο στην Αθήνα 117.000), δηλαδή σχεδόν 9 φορές περισσότερο από τα ακίνητα που διατίθενται για βραχυχρόνια μίσθωση.
Με λίγα λόγια, η τουριστική ζήτηση είναι μια μόνο από τις παραμέτρους της ζήτησης στέγης, και ανάμεσα σε αυτές όχι η πιο σημαντική, παρά μόνο ίσως τοπικά, η οποία ζήτηση με τη σειρά της αποτελεί τμήμα ενός προβλήματος η κύρια όψη του οποίου είναι ασφαλώς η προσφορά. Η ρίζα του προβλήματος δεν είναι οι επισκέπτες, αλλά ο παραλογισμός της ατομικής ιδιοκτησίας στη γη, που μπορεί να κρατά σε αχρηστία ένα τέτοιο οικιστικό απόθεμα, επειδή αυτό δεν συμφέρει ή προσκόπτει νομικά. Ας το πούμε πρακτικά: ακόμα και να απαγορευτεί το AirBnB, αυτό δεν αρκεί για να πέσουν οι τιμές γης και τα ενοίκια (άλλωστε δεν έπεσαν ούτε στη Βαρκελώνη, που πρώτη το περιόρισε δραστικά εδώ και μια δεκαετία). Ένα πρόγραμμα αντιμετώπισης της κρίσης στέγης απαιτεί πολύ πιο επεξεργασμένα μεταβατικά αιτήματα, που τελικά θα στοχεύουν την ίδια την ατομική ιδιοκτησία.
Να σημειώσουμε ακόμα ότι η Αθήνα δεν παρουσιάζει σε καμία περίπτωση την τρελή αναλογία επισκεπτών προς μόνιμους κατοίκους που παρουσιάζουν εποχικά πολλά νησιά, με τον πληθυσμό των ξένων επισκεπτών να κυμαίνεται από 100.000 έως 200.000, σε μια πόλη σχεδόν 4 εκατομμυρίων κατοίκων.
Ωστόσο, το κύριο πρόβλημα της λογικής «καταβρέξτε τους τουρίστες» δεν είναι καν ότι δεν μπορεί να ζυγίσει τους παράγοντες, αλλά η απόλυτη ακατανοησία του γεγονότος ότι για την προσήλωση της οικονομίας στον τουρισμό δεν φταίει η ζήτηση, αλλά η προσφορά – όπως και γενικότερα την καπιταλιστική οικονομία την οδηγεί η προσφορά και όχι η ζήτηση. Η στροφή στον τουρισμό και την ψυχαγωγία είναι έκφανση της μακρόσυρτης κρίσης του καπιταλισμού, και από αυτή πηγάζει και η διαρκής διέγερση καταναλωτικών τουριστικών προτύπων. Είναι, ταυτόχρονα, μια οργανωμένη στρατηγική του ελληνικού κράτους. Αυτό είναι που πρέπει να πάρουμε με τα νεροπίστολα.
Αντιδραστική τοπικοποίηση
Σε τελική ανάλυση, η λογική «καταβρέξτε τους τουρίστες» υιοθετεί μια ιδιαίτερα συντηρητική κουλτούρα εντοπιότητας. Οι τουρίστες αντιμετωπίζονται ως εισβολείς, που έρχονται να κάνουν την πλάκα τους και να περιφέρουν την τρυφηλότητα και το συβαριτισμό τους εκεί όπου εμείς, οι μόνιμοι κάτοικοι, έχουμε σοβαρές δουλειές.
Στον ορισμό του φασισμού και του ρατσισμού πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί, το ίδιο και στους παραλληλισμούς με τα πογκρόμ που έχουμε δει κατά καιρούς στα κέντρα των πόλεων. Δυστυχώς, όμως, το μίσος για τον ξένο επισκέπτη γενικά έχει (ανεπίγνωστα, εξακολουθούμε να ελπίζουμε) κάτι κοινό με το μίσος για τον μετανάστη. Και η ανησυχία για το πόσοι επισκέπτες χωράνε σε μια πόλη δεν στερείται κοινών σημείων με την ανησυχία για το πόσοι μετανάστες χωράνε σε μια οικονομία.
Η ανησυχητική έμφαση στα συμφέροντα και τις ανάγκες των «μονίμων κατοίκων», της γειτονιάς, των ανθρώπων της πόλης, έναντι των τουριστών εμπεριέχει σαφώς ξενοφοβία. Δεν πρόκειται για ξενοφοβία με την έννοια αυτής που ξέρουμε ενάντια στους μετανάστες από την Αφρική, την Ασία ή την Ανατολική Ευρώπη, γιατί δεν βασίζεται στο μίσος απέναντι στον κατώτερο κοινωνικά, αλλά απέναντι σε κάποιον που εμφανίζεται, έστω ψευδώς και παροδικά, σε πιο ανέμελη κατάσταση. Πρόκειται, όμως, για μια αντιδραστική (και μάταιη) προσπάθεια να κολυμπήσει κανείς ανάποδα στην ιστορία, προς τις παραδοσιακές συνεκτικές κοινωνίες και τις τοπικές κοινότητες, έναντι των οποίων ο τουρίστας και ο επισκέπτης εμφανίζονται ως εχθροί. Είναι ένας στραμμένος στο προκαπιταλιστικό παρελθόν, αντιδραστικός αντικαπιταλισμός.
Λίγα χρόνια πριν, η ΟΚΔΕ-Σπάρτακος ήταν από τις λίγες οργανώσεις που τοποθετήθηκαν απέναντι στις κινηματικές εκστρατείες ενάντια στα ναρκωτικά στην πλατεία και στα Εξάρχεια, προφανώς όχι από συμπάθεια στους ναρκέμπορους ή απάθεια μπροστά στην πολιτική οικονομία των ναρκωτικών, αλλά γιατί αυτές στην πράξη σήμαιναν κυρίως τη βίαιη απομάκρυνση μια καταπιεσμένης ομάδας, των τοξικοεξαρτημένων. Εκεί, το μίσος μιας μερίδας του κινήματος στρεφόταν ευθέως απέναντι στους αποκλεισμένους, που δεν διαθέτουν ελεύθερη βούληση, επειδή είναι πρεζάκια. Σήμερα, στρέφεται απέναντι στους τουρίστες, που δεν διαθέτουν ελεύθερη βούληση, επειδή είναι καταναλωτές. Παρά την τεράστια διαφορά του στάτους μεταξύ ενός εξαρτημένου και ενός τουρίστα, η απανθρωποποίηση τμημάτων της ίδιας μας της τάξης έχει και στις δύο περιπτώσεις κάτι κοινό (και στη συγκεκριμένη περίπτωση προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από τους ίδιους πολιτικούς χώρους). Παρεμπιπτόντως, έχουν αναρωτηθεί άραγε οι πολιτικοί αυτοί χώροι εάν στον εξευγενισμό, τον οποίο σήμερα αντιμάχονται, έπαιξαν κάποιο ρόλο και οι εκστρατείες για την κάθαρση από τα ναρκωτικά;
Έναντι της στεγαστικής κρίσης και της κατάρρευσης της αγοραστικής δύναμης των εργαζομένων, είναι λογική η απόγνωση, όπως και το μίσος. Το στοίχημα για το μαζικό κίνημα είναι, αυτό το μίσος να μη γίνει τυφλό, αυτοκαταστροφικό και αντιδραστικό. Από την άλλη πλευρά, οι οργανώσεις και οι πολιτικές συλλογικότητες έχουν την πλήρη ευθύνη των πράξεών τους, και κάθε δικαιολογία για τη στήριξη ή την ανοχή αντιδραστικών αντιλήψεων από την πλευρά τους περισσεύει. Το χρέος τους είναι να εξοπλίσουν τη μαζική οργή με μεθόδους και αιτήματα που στοχεύουν την ουσία του προβλήματος, όχι να ακολουθούν συντηρητικά θυμικά ξεσπάσματα.
Ανάμεσα στα δικαιώματα της εργατικής τάξης που διεκδικούμε ανήκει και το δικαίωμα στην ελεύθερη μετακίνηση, από ανάγκη ή από επιλογή, για δουλειά, για αυτοπροστασία ή για ψυχαγωγία. Να υπερασπιστούμε το δικαίωμα της εργατικής τάξης όλων των χωρών στην περιήγηση, στο ταξίδι και, για να μην έχουμε ταμπού, στον τουρισμό. Οι αξιοβίωτες αστικές περιοχές στον πλανήτη είναι ελάχιστες. Η εντοπιότητα δεν μπορεί να είναι κριτήριο για να τις απολαύσει κανείς, έστω για λίγο. Θέλουμε βιώσιμο τουρισμό, οικονομικά και αξιοπρεπή καταλύματα, φθηνές και καλές συγκοινωνίες, πόλεις που μπορούν να διαχέουν παντού τα πλεονεκτήματά τους και άρα και τα τουριστικά τους θέλγητρα. Θέλουμε ενότητα της εργατικής τάξης, ντόπιας και ξένης, μόνιμης και τουρίστριας.
Ο ξένος, ο πλάνητας, είναι δομικό συστατικό της πόλης, του αστικού φαινομένου και του μητροπολιτικού τρόπου ζωής, που είναι ό,τι πιο προοδευτικό ιστορικά πρόσφερε ο καπιταλισμός και αυτό που πρέπει να κληρονομήσει και να μετασχηματίσει μια μελλοντική κοινωνία χωρίς τάξεις. Να μη στερήσουμε την ανθρωπότητα από τις πόλεις της. Να μην κάνουμε τα Εξάρχεια χωριό.
