Ο Τρότσκι και ο κρατικός καπιταλισμός των Tony Cliff, ΣΕΚ, Μπάρναμ, Σάχτμαν, Στίνα και Καστοριάδη

Στις «Ριζοσπαστικές αναγνώσεις», της «Εφημερίδας των Συντακτών», 7.02.2020,  σελίδα 38, δημοσιεύεται άρθρο του Λέανδρου Μπόλαρη, με τίτλο «Ιδέες και δράση ενός μεγάλου επαναστάτη» και αφορά την έκδοση του βιβλίου «Ο Μαρξισμός του Τρότσκι», του Άγγλου Duncan Hallas, που έχει εκδοθεί και στα ελληνικά.

Δε θα διαφωνήσω σ’ αυτά που γράφει ο Λ. Μπόλαρης για τον Τρότσκι σ’ αυτό του το άρθρο. Πέραν των αναφορών στις ιδέες και στη δράση του, εγώ θα σταθώ στο θέμα του κρατικού καπιταλισμού.

Ο Μπόλαρης γράφει:

«Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου ο Hallas εξετάζει κριτικά την ανάλυση του Τρότσκι για τη Ρωσία του Στάλιν».

Το 1936 ο Τρότσκι έγραψε: ‘ποτάμια αίματος χωρίζουν τον Σταλινισμό από τον Μπολσεβικισμό’. Παρ’ όλα αυτά διατήρησε την άποψη ότι η Σοβιετική Ένωση παρέμενε ‘εκφυλισμένο εργατικό κράτος’. Σε διάλογο και κριτική αποτίμηση αυτής της ανάλυσης, ο Duncan Hallas αντιπαραθέτει μία διαφορετική ανάλυση, αυτήν του κρατικού καπιταλισμού στη Ρωσία, όπως αναπτύχθηκε για πρώτη φορά από τον Tony Cliff στο τέλος της δεκαετίας του ’40.

Σε διάλογο με ποιον; με τον Τρότσκι που είχε δολοφονηθεί.

Αυτή η κριτική αποτίμηση του Hallas, κατά Μπόλαρη, δεν είναι απλώς «μια διαφορετική ανάλυση, αυτή του κρατικού καπιταλισμού για την ΕΣΣΔ που αναπτύχθηκε για πρώτη φορά από τον Tony Cliff στο τέλος της δεκαετίας του ’40», αντιπαρατιθέμενη στην άποψη του εκφυλισμένου εργατικού κράτους του Τρότσκι.

Έχουν προηγηθεί συζητήσεις στην Αμερική μεταξύ Τρότσκι –πριν τη δολοφονία του από την Γκεπεού– και Μπάρναμ-Σάχτμαν (1939-1940), και έγγραφες συζητήσεις στο κάτεργο της Ακροναυπλίας, μεταξύ των οργανώσεων ΕΟΚΔΕ (Π. Πουλιόπουλος) και ΚΔΕΕ (Α. Στίνας) από το 1937 ως το 1942 που διαλύθηκε το στρατόπεδο, οι κρατούμενοί του μεταφερθήκανε σε άλλα στρατόπεδα, και οι περισσότεροι εκτελεστήκανε.

Και πρώτα-πρώτα ένα ερώτημα:

Αν όντως η ΕΣΣΔ και τα άλλα κράτη της διευθυνόμενης οικονομίας της Ανατολικής Ευρώπης ήταν κρατικός καπιταλισμός θα κατέρρεαν; Φυσικά όχι.

Εδώ έχουμε ανατροπή τους από τις κυρίαρχες σταλινικές βοναπαρτιστικές γραφειοκρατίες από τα μέσα, με ταυτόχρονη κατάρρευση και αρπαγή της δημόσιας περιουσίας τους από τους ως τότε κυρίαρχους γραφειοκράτες, που σήμερα είναι σούπερ καπιταλιστές ολιγάρχες και σχηματίζουν μια νέα κυρίαρχη αστική τάξη, την πιο αρπαχτική της ιστορίας, στη βάση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, την πιο άγρια μορφή καπιταλισμού.

Και με την ευκαιρία, κάποιοι άλλοι εξαιρούνε τον Στάλιν από το καθεστώς που ο ίδιος δημιούργησε. Αυτό είναι σαν να εξαιρούνε τον Μαρξ από τον Μαρξισμό και τον Λένιν από τον Λενινισμό.

Αλλά ας επανέλθουμε στα του κρατικού καπιταλισμού.

Η μικροαστική αντιπολίτευση, που εμφανίστηκε μέσα στο Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα (SWP) των ΗΠΑ, Αμερικάνικο τμήμα της 4ης Διεθνούς, από τους Τζέιμς Μπάρναμ και Μαξ Σάχτμαν πριν το 1939 ήταν ένα μπλοκ δύο διαφορετικών απόψεων ως προς το τότε καθεστώς της ΕΣΣΔ.

Ο Μπάρναμ είχε διατυπώσει την άποψη, πως αυτό το καθεστώς δεν ήταν το εκφυλισμένο εργατικό κράτος που έλεγε ο Τρότσκι και πολύ νωρίτερα απ’ αυτόν, το 1919, το είχε πει ήδη ο Λένιν, αλλά ότι είχει δημιουργηθεί μια νέα αστική τάξη, που είχει μεταμορφώσει το σύστημα της διευθυνόμενης οικονομίας και της κρατικής ιδιοκτησίας σε κρατικό καπιταλισμό.

Ο Σάχτμαν ονόμαζε το τότε σύστημα της ΕΣΣΔ γραφειοκρατικό κολεκτιβισμό. Αυτή η «θεωρία» δεν ήταν δική του· ο Τρότσκι στο τελευταίο βιβλίο του «Στην υπεράσπιση του Μαρξισμού», που το θεωρούσε και ένα από τα σημαντικότερά του, αναφέρει έναν Γερμανό «αριστερό κομμουνιστή», τον Ούγκο Ούρμπανς, που λίγο μετά την κατάληψη της εξουσίας από τον Χίτλερ έβγαλε το συμπέρασμα ότι μια νέα ιστορική εποχή, η εποχή του «κρατικού καπιταλισμού», πάει να αντικαταστήσει τον καπιταλισμό. Και «ως πρώτα παραδείγματα» αυτού του καθεστώτος έφερε την Ιταλία, την ΕΣΣΔ και τη Γερμανία.

Ο Ούρμπανς ωστόσο, συνεχίζει ο Τρότσκι, «δεν έβγαλε πολιτικά συμπεράσματα από τη θεωρία του». Τελευταία, ένας Ιταλός ‘αριστερός κομμουνιστής’, ο Μπρούνο Ρ., που προηγουμένως υποστήριζε την Τέταρτη Διεθνή, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο «γραφειοκρατικός κολεκτιβισμός» ήταν έτοιμος να αντικαταστήσει τον καπιταλισμό. (Μπρούνο Ρ.: «Η Γραφειοκρατικοποίηση του Κόσμου», Παρίσι 1939, σελίδα 350). Η νέα γραφειοκρατία αποτελεί μια τάξη· η σχέση της με τους εργάτες είναι η συλλογική εκμετάλλευση· οι προλετάριοι μεταμορφώνονται σε σκλάβους των ολοκληρωτικών εκμεταλλευτών…»

«Ο Μπρούνο έχει πιαστεί από το γεγονός ότι οι τάσεις του κολεκτιβισμού παίρνουν, ως αποτέλεσμα της κατάπτωσης της εργατικής τάξης, τη μορφή του «γραφειοκρατικού κολεκτιβισμού». Το φαινόμενο καθεαυτό είναι αδιαμφισβήτητο. Αλλά ποιά είναι τα όριά του και ποιό είναι το ιστορικό του βάρος; Αυτό που δεχόμαστε ως δυσμορφία μιας μεταβατικής περιόδου, αποτέλεσμα της ανισόμερης ανάπτυξης διαφόρων παραγόντων στο κοινωνικό προτσές, θεωρείται από τον Μπρούνο Ρ. ως ένας ανεξάρτητος κοινωνικός σχηματισμός όπου η γραφειοκρατία είναι η άρχουσα τάξη.» (Λ. Τρότσκι: «Στην υπεράσπιση του Μαρξισμού», σελίδες 41-42. Εκδόσεις «Αλλαγή» 1980).

Και συνεχίζοντας ο Τρότσκι αναφέρει πως ο προαναφερόμενος συγγραφέας ταυτίζει στην ουσία τον σταλινισμό με τον φασισμό· ο φασισμός μόνο «μερικά» μέτρα κρατικού παρεμβατισμού μπορεί να κάνει, συντονίζοντας απλώς τα συμφέροντα των ιδιοκτητών και ρυθμίζοντας την καπιταλιστική οικονομία κυρίως για πολεμικούς σκοπούς, ενώ αντίθετα η ολιγαρχία του Κρεμλίνου διευθύνει την οικονομία ως σύνολο, γιατί «η εργατική τάξη της Ρωσίας επιτέλεσε τη μεγαλύτερη ανατροπή ιδιοκτησιακών σχέσεων στην Ιστορία. Αυτή τη διαφορά δεν πρέπει να τη χάνει κανείς από τα μάτια του». (Ό.π. σελίδα 43).

Αυτά γράφει σ’ αυτό το βιβλίο του ο Τρότσκι, το οποίο αποτελείται από 33 επιστολές, που απευθύνονται 7 προς τον Τζέιμς Κάνον, στέλεχος του SWP (ΣΕΚ), 9 μακροσκελή (25 σελίδων) προς τον Τζέιμς Μπάρναμ, 2 προς τον Μαξ Σάχτμαν, 4 προς την πλειοψηφία της Εθνικής Επιτροπής του ΣΕΚ, 2 προς τον Σέρμαν Στάνλεϋ, 2 προς τον Τζον Τζ. Ραντ, 3 προς τον Τζόζεφ Χάνσεν, 3 προς τον Φάρελ Ντομπς, 1 προς τον Ουίλιαμ Φ. Γουάρντ, 1 προς Μάρτιν Άμπερν, 4 προς Άλμπερτ Γκόλντμαν και 1 προς Κρις Άντριους.

Τα γράμματα αυτά, που το τελευταίο τους έχει ημερομηνία 17 Αυγούστου 1940, δηλαδή τρεις μόνο μέρες πριν από τη δολοφονία του Τρότσκι, που έγινε στις 20 Αυγούστου 1940, πλαισιώνονται και από μερικά πολύ σημαντικά σχετικά κείμενα, που τα περισσότερα είναι γνωστά στην Ελλάδα από παλιά, από παλιότερες μεταφράσεις και δημοσιεύσεις τους. Αυτά είναι: Η ΕΣΣΔ στον πόλεμο. Η Γερμανοσοβιετική Συνθήκη και η φύση της ΕΣΣΔ. Είναι το δεύτερο κείμενο, σελίδες 33-55, χωρισμένο σε 17 υποκεφάλαια.

Ακολουθεί το κείμενο: «Ξανά και ξανά για τη φύση της ΕΣΣΔ», που χωρίζεται σε δώδεκα υπότιτλους, με μικρά υποκεφάλαια. Ο τίτλος του σε παλιότερη ελληνική δημοσίευση ήταν: «Ξανά κι ακόμα μια φορά ξανά» κ.λπ., σελίδες 59-70.

Ακολουθεί το κείμενο: «Μια μικροαστική αντιπολίτευση στο Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα». Σελίδες 88-110, 8 υποκεφάλαια.

«Τέσσερα γράμματα στην πλειοψηφία της Εθνικής Επιτροπής του ΣΕΚ, από 26 και 27 του Δεκέμβρη του 1939 και 3 και 4 του Γενάρη του 1940, σελίδες 114-119.

Ακολουθεί το: «Ανοιχτό γράμμα προς τον σύντροφο Μπάρναμ», με 13 υποκεφάλαια, σελίδες 122-147. Και σε σύντομο γράμμα του που ακολουθεί προς τον Τζέιμς Π. Κάνον του γνωστοποιεί πως έστειλε το ρώσικο κείμενο του καινούργιου του άρθρου με τη μορφή γράμματος προς την Μπάρναμ κι ότι στη συζήτηση δίνει την κυρίαρχη θέση στο ζήτημα της διαλεκτικής, γιατί είναι σίγουρος πως είναι ο μοναδικός τρόπος για να αρχίσουμε τη θεωρητική εκπαίδευση του Κόμματος, ιδιαίτερα της νεολαίας και να εμφυσήσουμε την απέχθεια προς τον εμπειρισμό και τον εκλεκτικισμό». Σελίδα 148.

Ακολουθεί το πολύ γνωστό κείμενο στην Ελλάδα «Από μια αμυχή στον κίνδυνο της γάγγραινας», κείμενο που εκτείνεται σε 54 σελίδες: 156-210 και υποδιαιρείται σε 10 τμήματα με λατινική αρίθμηση, Ι-Χ, και 15 υποκεφάλαια με υπότιτλους.

Ακολουθεί το «Επιστήμη και Στυλ», 2 σελίδες, 220-221.

Στο τελευταίο από τα «Τρία γράμματα στον Φάρελ Ντομπς», στη σελίδα 232 υπάρχει η εξής υποσημείωση του Τρότσκι: «Η μπροσούρα του Τζιμ»[1] και είναι εξαιρετική: Είναι το γραπτό ενός γνήσιου εργατικού ηγέτη. Ακόμα κι αν η συζήτηση δεν είχε προσφέρει τίποτε άλλο παρά μονάχα αυτό το κείμενο θα ήταν δικαιωμένη».

Στις σελίδες 216-219, ο Τρότσκι με το κείμενό του «Επιστρέψτε στο Κόμμα», κάνει έκκληση στη μειοψηφία και ιδιαίτερα στον Μάρτιν Άμπερν να ξαναγυρίσουνε στο Κόμμα και στην 4η Διεθνή. Ακολουθούνε τα κείμενα του Τρότσκι «Οι μικροαστοί ηθικολόγοι και το προλεταριακό κόμμα», σελίδες 233-237, «Ισολογισμός των Φιλανδέζικων γεγονότων», σελίδες 238-248. Μετά από αυτό το κείμενο ακολουθεί σε τρεις γραμμές γράμμα του Τρότσκι προς τον Κάνον για την παραίτηση του Μπάρναμ, 28 του Μάη του 1940, με την προσφώνηση «Αγαπητοί σύντροφοι» και η ακόλουθη υποσημείωση της έκδοσης:

«Το γράμμα του Μπάρναμ που αποκήρυσσε ανοιχτά τον σοσιαλισμό και ταυτόχρονα ανάγγειλε την παραίτησή του από το ψευτο-«Εργατικό Κόμμα», που στήθηκε από τη μειοψηφία μετά το σχίσμα τους τον Απρίλη του 1940, έχει ημερομηνία 21 του Μάη του 1940. Το κείμενο αυτό, που ποτέ δεν δημοσίευσαν οι συνεργάτες του Μπάρναμ, δημοσιεύτηκε στο τεύχος του Αυγούστου της «Τέταρτης Διεθνούς» και ανατυπώνεται στο παράρτημα αυτού του βιβλίου». Σελίδα 249.

Στις σελίδες 251-254, υπάρχει κείμενο του Τρότσκι «Για το Εργατικό Κόμμα», που απαντάει σε ερώτηση αν οι πολιτικές διαφωνίες πλειοψηφίας και μειοψηφίας ήταν αρκετές για να δικαιολογήσουνε ένα σχίσμα, κείμενο που δημοσιεύτηκε στην «Τέταρτη Διεθνή» τον Οκτώβρη του 1940, δύο μήνες μετά τη δολοφονία του Τρότσκι και δημοσιεύεται και στην παρούσα έκδοση.

Ακολουθούν ακόμα δύο γράμματα του Τρότσκι, ένα από τις 9 Αυγούστου του 1940 και ένα από τις 17 Αυγούστου του 1940, τρεις μέρες πριν από τη δολοφονία του, όπως αναφέραμε παραπάνω.

Και η έκδοση κλείνει με το παράρτημα κειμένων του Μπάρναμ, με τον τίτλο «Επιστήμη και Στυλ». Μια απάντηση 25 σελίδων, 258-282,  στον Σύντροφο Τρότσκι και η παραίτηση του Μπάρναμ από το «Εργατικό Κόμμα». Νέα Υόρκη, 21 του Μάη του 1940, 7 σελίδες, 283-289.

Τη μετάφραση αυτής της έκδοσης και την επιμέλεια έχουνε κάνει ο μακαρίτης Θεοδόσης Θωμαδάκης και η Η. Ροδίτη. Οι παλιότερες μεταφράσεις βασικών κειμένων της συλλογής είναι του Χρήστου Αναστασιάδη.

Στα κείμενά του αυτά ο Τρότσκι εξηγεί επιστημονικά, γιατί η ΕΣΣΔ παρά τον γραφειοκρατικό εκφυλισμό της παραμένει εργατικό κράτος. Η γραφειοκρατία είναι το παράσιτο και το καρκίνωμα του εργατικού κράτους και όχι νέα τάξη, που, εφ’ όσον παραμένουνε οι βάσεις του Οκτώβρη, αυτή απορροφάει μεγάλο μέρος απ’ την ικμάδα τους, από το κοινωνικό προϊόν, αφαιρώντας το από τους εργαζόμενους και από την κοινωνία. Και λέει στους συνομιλητές του πως μ’ αυτές τους τις θέσεις πάνε απευθείας στην αγκαλιά του ιμπεριαλισμού. Γιατί, με βάση τη λογική του μικρότερου κακού θα πούνε: Καπιταλισμός κι εδώ κι εκεί. Εδώ αστική δημοκρατία, εκεί ολοκληρωτική δικτατορία. Επομένως, με την αστική δημοκρατία κόντρα στην ολοκληρωτική δικτατορία. Και έκοψε κάθε προσωπική σχέση με τους φορείς αυτών των απόψεων.

Σε λίγο ο Μπάρναμ έγινε ειδικός σοβιετολόγος του Αμερικανικού πεντάγωνου και όταν το 1950 ο ιστορικός του κομμουνισμού Ισαάκ Ντόυτσερ επισκέφθηκε τις ΗΠΑ, βρέθηκε μπροστά σε μια πρωτοφανή υστερία. Οι Αμερικανοί μικροαστοί περιμένανε από στιγμή σε στιγμή να πέσουνε οι κόκκινοι από τον ουρανό και να τους φάνε.

Στο μεταξύ ο Mr. Μπάρναμ, που είχε δημιουργήσει όλη αυτή την ψύχωση, είχε σημειώσει προόδους. Είχε εξελιχτεί σε «θεωρητικό» του προληπτικού θερμοπυρηνικού πολέμου ενάντια στην ΕΣΣΔ. Τέτοιες προόδους!

Και στον πόλεμο του Βιετνάμ, αυτόν τον εγκληματικό και καταστροφικό πόλεμο, τα πολεμικά αεροπλάνα των ΗΠΑ, ρίχνανε στους φλεγόμενους από τα ναπάλμ Βιετναμέζους και προκηρύξεις της οργάνωσης του Σάχτμαν και Σία.

13.03.2020                                                       

Βαγγέλης Σακκάτος



[1] Αναφέρεται στην μπροσούρα του Τζέιμς Π. Κάνον: «Η Πάλη για ένα Προλεταριακό Κόμμα». Στην Ελλάδα έχει κυκλοφορήσει δύο φορές. Μία με τον παραπάνω τίτλο και μία με τον τίτλο: «Η πάλη για το Κόμμα της Προλεταριακής Επανάστασης».