90 Χρόνια από τον Ισπανικό Ιούλιο του 1936

Του Νίκου Ταμβακλή

Η περίοδος της ισπανικής επανάστασης άνοιξε μετά από τα συντριπτικά για τους μοναρχικούς αποτελέσματα των δημοτικών εκλογών της 12^ης Απριλίου 1931, τον εξαναγκασμό σε παραίτηση του βασιλιά Αλφόνσου ΙΓ και το ξεκίνημα της Δεύτερης Δημοκρατίας με την αποκατάσταση των κοινοβουλευτικών θεσμών. Ακολούθησε η ορμητική είσοδος στο πολιτικό προσκήνιο της εργατικής τάξης και της τεράστιας μάζας των φτωχών αγροτών, όπως περιγράφεται και αναλύεται στο La Révolution Espagnole 1931-1939 του Πιερ Μπρουέ, που η μεταφράσή της θα ολοκληρωθεί και θα κυκλοφορήσει από την Πρωτοποριακή Βιβλιοθήκη.

Την εκλογική νίκη του Λαϊκού Μετώπου στις 16 Φεβρουαρίου του 1936, ακολούθησε ένα ορμητικό κύμα ενθουσιασμού και αυτενέργειας της εργατικής τάξης και της μάζας των αγροτών, που προκάλεσε τον πανικό στην αστική τάξη. Όμως η ταξική πάλη κορυφώθηκε σε γενικευμένη ένοπλη σύγκρουση, όταν εκδηλώθηκε η στρατιωτική ανταρσία της 17^ης Ιουλίου, που είχε σχεδιαστεί και προετοιμαστεί από τους συνωμότες στρατηγούς.

Όπως επισημαίνει ο Ε. Μαντέλ, στον πρόλογό του «Επανάσταση και Αντεπανάσταση στην Ισπανία» του Φέλιξ Μόροου: «… Το τεράστιο ξέσπασμα της επαναστατικής μαχητικότητας της ισπανικής εργατικής τάξης το 1936, που υποστηρίζονταν από ένα κύμα γενικών απεργιών στη Γαλλία και στο Βέλγιο και από μια παγκόσμια ριζοσπαστικοποίηση των εργατικών αγώνων που χτύπησε ακόμα και τις ΗΠΑ, θα μπορούσε να έχει τραβήξει το χαλί κάτω από τα πόδια του Χίτλερ…».

Η κορύφωση αυτής της επαναστατικής μαχητικότητας μετά την εκδήλωση της στρατιωτικής ανταρσίας, περιγράφεται στο 6^ο κεφάλαιο του La Révolution Espagnole 1931-1939 του Πιερ Μπρουέ και το προδημοσιεύουμε σήμερα με την ευκαιρία της συμπλήρωσης των 90 χρόνων από τα γεγονότα του Ιουλίου του 1936.

Οι σημειώσεις που φέρουν την ένδειξη (ΣτΜ) είναι του μεταφραστή. Οι υπόλοιπες του συγγραφέα.

Ν.Τ.

Κεφάλαιο 6 : Η ένοπλη αντεπανάσταση πυροδοτεί την επανάσταση

Το σχέδιο των στασιαστών [στρατηγών] προέβλεπε μια γρήγορη νίκη και, για να το επιτύχουν, δεν θα δίσταζαν να πάρουν τα πιο ακραία μέτρα. Αποφασισμένοι να πληρώσουν όποιο τίμημα ήταν απαραίτητο προκειμένου να συντρίψουν το εργατικό και επαναστατικό κίνημα, να «αναγεννήσουν» την Ισπανία και να εξορκίσουν οριστικά το φάντασμα της επανάστασης, οι στρατηγοί της αντεπανάστασης δεν υποψιάζονταν ότι η πρωτοβουλία τους θα απελευθέρωνε ακριβώς τους Ισπανούς εργάτες και αγρότες από τους δισταγμούς και τις διαιρέσεις τους και θα πυροδοτούσε την ίδια την επανάσταση που προσπαθούσαν να αποτρέψουν.

Το κίνημα ξεκίνησε από τον στρατό του Μαρόκου, όπου, το βράδυ της 17ης Ιουλίου, οι στασιαστές αξιωματικοί συνέτριψαν κάθε αντίσταση και του οποίου την ηγεσία θα αναλάβει από τις 19 ο στρατηγός Φράνκο. Ενάντια σε όλες τις ενδείξεις, η ρεπουμπλικανική κυβέρνηση διέψευσε τη σοβαρότητα της κατάστασης και ανακοίνωσε στις 18 και ώρα 3 μ.μ. ότι ένα «τεράστιο αντιδημοκρατικό κίνημα έχει καταπνιγεί» και ότι «δεν βρήκε καμία υποστήριξη στη χερσόνησο». Το ίδιο βράδυ, μια συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου, στην οποία συμμετείχε και ο Πριέτοⁱ, αρνήθηκε για άλλη μια φορά να κάνει δεκτό το αίτημα που υπέβαλε εκ μέρους της UGT, ο Λάργκο Καμπαγιέροⁱⁱ, για διανομή όπλων στους εργάτες. Συνεχίζοντας να παίζουν το κοινοβουλευτικό παιχνίδι, το Σοσιαλιστικό και το Κομμουνιστικό Κόμμα, σε ένα κοινό δελτίο τύπου, δήλωσαν ότι «η κυβέρνηση είναι βέβαιο ότι διαθέτει επαρκή μέσα» και διακήρυξαν ότι «η κυβέρνηση διοικεί και το Λαϊκό Μέτωπο υπακούει»ⁱⁱⁱ. Ωστόσο, το βράδυ, η CNT^iv και η UGT^v εξέδωσαν ανακοίνωση για γενική απεργία και στις 19, στις 4 π.μ., ακριβώς τη στιγμή που οι μάχες θα ξεκινούσαν σε όλη τη χώρα, η κυβέρνηση του Κασάρες Κιρόγκα^vi παραιτήθηκε. Χωρίς να περιμένει, ο Αθάνια^vii κάλεσε στην κυβέρνηση τον Μαρτίνεζ Μπάριο^viii, ο οποίος σχημάτισε μια ρεπουμπλικανική κυβέρνηση, διευρύνοντας την προς τα δεξιά ώστε να συμπεριλάβει την ομάδα του Σάντσες Ρομάν^ix, εκτός του Λαϊκού Μετώπου, με τον στρατηγό Μιάχα^x στο Υπουργείο Πολέμου. Αυτή η τελευταία προσπάθεια να βρεθεί ένα κοινό έδαφος συνεννόησης με τους ηγέτες των στασιαστών απέτυχε μπροστά στην αποφασιστικότητα των εκατοντάδων χιλιάδων εργατών που κατέκλυσαν τους δρόμους της Μαδρίτης και απαιτούσαν όπλα. Ο Μαρτίνεζ Μπάριο αρνήθηκε να ενδώσει στο τελεσίγραφο της UGT και να διανείμει τα αποθηκευμένα όπλα: παραιτήθηκε. Λίγες ώρες αργότερα, βρέθηκε ένας αριστερός ρεπουμπλικάνος, ο Δρ. Χιράλ^xi, προσωπικός φίλος του Αθάνια, που συμφώνησε να «διατάξει» αυτό που είχε γίνει ήδη πραγματικότητα: τον εξοπλισμό των εργατών, που ανέλαβαν και πραγματοποίησαν οι ίδιοι για να αντιμετωπίσουν την ανταρσία των στρατηγών.

Στη μάχη που διεξάγεται με αυτόν τον τρόπο, υπάρχουν πολλοί παράγοντες που εξηγούν τις επιτυχίες και τις αποτυχίες του ενός ή του άλλου στρατοπέδου και ιδιαίτερα τη στάση των αστυνομικών δυνάμεων, της χωροφυλακής και των φρουρών εφόδου, μερικές από τις οποίες συνεργάστηκαν με την ανταρσία ενώ άλλες πολέμησαν εναντίον της. Ωστόσο, γενικά, επειδή το στοιχείο του αιφνιδιασμού δεν παίζει ρόλο και οι στρατιωτικοί προχωρούν παντού με τον ίδιο τρόπο, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ανταρσία του στρατού επικρατεί κάθε φορά που η πολιτική τύφλωση των ηγετών των εργατών δεν έχει επιτρέψει τη δημιουργία των συνθηκών αντίστασης ή αφέθηκαν να εξαπατηθούν από ψευδείς δηλώσεις νομιμοφροσύνης: «Δεν είναι άστοχο να ισχυριστούμε ότι το κλειδί για την έκβαση των πρώτων μαχών δεν βρίσκεται τόσο στη δράση των στασιαστών, αλλά στην αντίδραση των εργατών, των κομμάτων και των συνδικάτων και στην ικανότητά τους να οργανωθούν στρατιωτικά, με άλλα λόγια, στην ίδια την πολιτική τους προοπτική». Πράγματι, κάθε φορά που οι εργατικές οργανώσεις παραλύουν από την έγνοια για την τήρηση της δημοκρατικής νομιμότητας, κάθε φορά που οι ηγέτες τους εφησυχάζουν με τον λόγο που δίνουν οι αξιωματικοί, οι τελευταίοι επικρατούν… . Αντίθετα, το movimiento^xii ηττάται κάθε φορά που οι εργάτες είχαν τον χρόνο να οπλιστούν, κάθε φορά που επιτέθηκαν αμέσως για τη συντριβή της στρατιωτικής δύναμης ως τέτοιας, ανεξάρτητα από τις θέσεις που πήραν οι ηγέτες τους ή τη στάση που τήρησαν οι «νόμιμες» δημόσιες αρχές^xiii.

Σχεδόν σε όλη την Ανδαλουσία επικράτησε το pronunciamiento, σύμφωνα με ένα σχεδόν ομοιόμορφο σενάριο: η κυβέρνηση και οι αρχές εγγυήθηκαν τη νομιμοφροσύνη του στρατού και οι εργάτες υπαναχώρησαν μπροστά στην άρνηση των αρχών να τους διανείμουν όπλα. Αιφνιδιασμένοι, συντρίβονται μετά από μια σφοδρή αλλά αυτοσχέδια αντίσταση: αυτό συμβαίνει στο Κάντιθ, την Αλχεθίρας, την Κόρδοβα, τη Γρανάδα, όπου τα προάστιά της θα πολεμήσουν μέχρι τις 24 Ιουλίου. Στη Σεβίλλη, ο στρατηγός Κέιπο ντε Γιάνο^xiv κατάφερε να πραγματοποιήσει ένα εξαιρετικό στρατήγημα-μπλόφα καταλαμβάνοντας τον ραδιοσταθμό με ένα απόσπασμα της χωροφυλακής και προσποιούμενος ότι είχε στη διάθεσή του ένα μεγάλο στράτευμα. Οι σοσιαλιστές, οι κομμουνιστές, οι αναρχικοί ηγέτες των εργατών, εξαπατήθηκαν και όταν τα πρώτα μαροκινά στρατεύματα έφτασαν αεροπορικώς, η ένοπλη αντίσταση των εργατών ξεκίνησε πολύ αργά. Το προάστιο Τριάνα αντιστάθηκε για μια ολόκληρη εβδομάδα προτού να «εκκαθαριστεί» με μια πραγματική σφαγή, με χειροβομβίδες και μαχαίρια, που θα είχε ​​ 20.000 περίπου θύματα. Η Μάλαγα, υπήρξε η μόνη μεγάλη πόλη που παρέμεινε στα χέρια των εργατών επειδή ο στρατός είχε ξεκινήσει εκεί μια επιχείρηση στις 17 Ιουλίου και στη συνέχεια σταμάτησε. Οι εργάτες χρησιμοποίησαν αυτή την ανάπαυλα για να αντιδράσουν: μια επιτροπή άμυνας της CNT-UGT ανέλαβε την ευθύνη των επιχειρήσεων. Τα σπίτια γύρω από τους στρατώνες πυρπολήθηκαν και οι στρατιώτες, καθώς κινδύνευαν να καούν μέσα στις οχυρώσεις τους, προτίμησαν να παραδοθούν.

Στη Σαραγόσα, ένα προπύργιο της CNT, ο στρατός πέτυχε μια απροσδόκητη νίκη. Ο Μιγκέλ Άμπος, ο ηγέτης της CNT, εμπιστεύτηκε τον κυβερνήτη και τον διοικητή της φρουράς, τον στρατηγό Καμπανέγιας, καθώς ήταν και οι δύο ρεπουμπλικάνοι και τέκτονες, όπως και ο ίδιος. Κατόρθωσε να πείσει τους εργάτες ότι δεν ήταν απαραίτητο να οπλιστούν. Ήδη από τις 19, όταν έγιναν οι πρώτες συλλήψεις στις γραμμές τους, τα μέλη της CNT συνειδητοποίησαν ότι είχαν εξαπατηθεί και κάλεσαν για μια γενική απεργία. Αλλά ήταν πλέον πολύ αργά και παρά την αποφασιστικότητα των εργατών – η απεργία θα διαρκέσει περισσότερο από μια βδομάδα – οι τριάντα χιλιάδες οργανωμένοι εργάτες των συνδικάτων της Σαραγόσα θα ηττηθούν χωρίς να μπορέσουν να δώσουν μια μάχη.

Στο Οβιέδο εκτυλίσσεται ένα παρόμοιο σενάριο. Εδώ, ωστόσο, ορισμένοι ηγέτες των εργατών αποδείχθηκαν πιο διορατικοί, και η Avance, η αριστερή σοσιαλιστική εφημερίδα του Χαβιέρ Μπουένο^xv, αψηφώντας τη λογοκρισία, ανακοίνωσε την εκδήλωση της ανταρσίας το απόγευμα της 18ης και κάλεσε τους εργάτες να οπλιστούν. Ωστόσο, ο διοικητής της φρουράς, ο συνταγματάρχης Αράντα, ένας ρεπουμπλικάνος, θα πετύχαινε μια εξαιρετική ανακατάληψη με τη συνενοχή των δεξιών σοσιαλιστών και των ρεπουμπλικάνων που συνέχιζαν, παρά τις προειδοποιήσεις του Μπουένο και της CNT, να τον εμπιστεύονται. Ακολουθώντας τις συμβουλές του, τρεις φάλαγγες ανθρακωρύχων, εξοπλισμένες με αυτοσχέδια όπλα, αναχώρησαν για να βοηθήσουν τη Μαδρίτη, ενώ η χωροφυλακή επικεντρώθηκε στο Οβιέδο, το οποίο κατάφερε παραμείνει στα χέρια των εργατών, αποτελώντας ένα απομονωμένο φρούριο σε ολόκληρη τη χώρα των ορυχείων. Στη Χιχόν, η φρουρά δήλωσε επίσης τη νομιμοφροσύνη της, αλλά οι λιμενεργάτες, ενισχυμένοι από τους εργάτες μετάλλου της Λα Φελγκέρα, περικύκλωσαν τους στρατώνες και ανάγκασαν τους στασιαστές να παραδοθούν τη στιγμή ακριβώς που ήταν έτοιμοι να «εκδηλωθούν». Στο Σανταντέρ, κηρύχθηκε γενική απεργία αμέσως μόλις έγινε γνωστή η ανταρσία: και εκεί επίσης, οι στρατώνες περικυκλώθηκαν και οι αξιωματικοί παρα-δόθηκαν χωρίς καμία πραγματική μάχη. Στη Χώρα των Βάσκων, οι ηγέτες της εξέγερσης δίστασαν και οι φρουρές διχάστηκαν. Στο Σαν Σεμπαστιάν, όταν η χωροφυλακή επιχείρησε να στασιάσει στις 21, οι εργάτες ήταν έτοιμοι και η πόλη είχε γεμίσει οδοφράγματα. Οι στασιαστές συνθηκολόγησαν μεταξύ 23 και 28.

Αλλά το movimiento υπέστη άλλες ήττες, πιο θεαματικές και με βαριές συνέπειες. Πρώτα απ’ όλα στο Πολεμικό Ναυτικό, όπου όλοι σχεδόν οι αξιωματικοί είχαν προσχωρήσει στην ανταρσία, αλλά οι ναύτες, κάτω από την καθοδήγηση εργατών αγωνιστών, είχαν οργανωθεί συνωμοτικά σε «συμβούλια ναυτών», οι αντιπρόσωποι των οποίων έκαναν συναντήσεις και διαβουλεύονταν από τις 13 Ιουλίου, ενώ διατηρούσαν επαφή μεταξύ τους μέσω των ασυρμάτων. Το σήμα δόθηκε από έναν υπαξιωματικό από τη Μαδρίτη, που είχε τοποθετηθεί στο κέντρο επικοινωνιών του Ναυτικού: συνέλαβε τον επικεφαλής του κέντρου, βασικό διοργανωτή της πλεκτάνης, και ειδοποίησε όλα τα πληρώματα. Οι ναύτες στασίασαν, σε κάποιες περιπτώσεις ενώ βρίσκονταν μεσοπέλαγα εκτέλεσαν τους αξιωματικούς που αντιστάθηκαν, κατέλαβαν όλα τα πολεμικά πλοία και κατάφεραν έτσι ένα πολύ σοβαρό πλήγμα στην ανταρσία των στρατηγών.

Στη Βαρκελώνη, η κυβέρνηση της Ζενεραλιτάτ^xvi αρνήθηκε να διανείμει τα όπλα όπως της είχε ζητήσει η CNT. Αλλά οι εργάτες άρχισαν στις 18 να ψάχνουν για όπλα, κυνηγετικά τουφέκια, πυροβόλα όπλα από τα πλοία στο λιμάνι, δυναμίτη από τα εργοτάξια και στη συνέχεια να εξασφαλίζουν διανομές τουφεκιών από τη χωροφυλακή. Όταν οι πρώτες στρατιωτικές μονάδες βγήκαν από τους στρατώνες τη νύχτα της 18ης προς 19η, συνάντησαν ένα τεράστιο πλήθος που όρμησε και τους κατατρόπωσε παρά τις τεράστιες απώλειες που υπέστη. Ένα σημαντικό τμήμα της χωροφυλακής, και στη συνέχεια της Πολεμικής Αεροπορίας, τάχθηκε με το μέρος των εργατών. Μετά από μάχες δύο ημερών, ο αρχηγός της ανταρσίας, ο στρατηγός Γκοντέδ, παραδόθηκε. Ο τελευταίος στρατώνας καταλήφθηκε με έφοδο. Στις μάχες σκοτώθηκε ο Ζερμινάλ Βιντάλ^xvii, ο ηγέτης της Νεολαίας του POUM και ο αναρχικός ηγέτης Φρανθίσκο Ασκάσο. Μια φάλαγγα του POUM, με επικεφαλής τους Γκρόσι^xviii και Αρκέρ, και ιδιαίτερα η περίφημη φάλαγγα CNT-FAI του Ντουρούτι, βάδισαν προς τη Σαραγόσα και στην πορεία, απελευθέρωσαν την Αραγονία.

Στη Μαδρίτη, ο Αντόνα, ηγέτης της CNT, απελευθερώθηκε το πρωί της 19ης. Αμέσως ασχολήθηκε με την οργάνωση της ένοπλης πάλης. Ο ηγέτης των αριστερών σοσιαλιστών Κάρλος ντε Μπαράϊμπαρ οργάνωσε ένα δίκτυο πληροφοριών μέσω των σιδηροδρομικών και των ταχυδρομικών της UGT. Ενώ δεν είχε ακόμη εκδηλωθεί κίνηση σε κανένα στρατώνα, εργατικές πολιτοφυλακές, φέροντας έναν ετερόκλητο οπλισμό, ήδη περιπολούσαν στους δρόμους. Στις 19, σε αρκετούς στρατώνες ξέσπασαν συγκρούσεις μεταξύ υποστηρικτών και αντιπάλων του pronunciamiento. Ο στρατηγός Φάνχουλ, μέσα από τον πολιορκημένο στρατώνα της Μοντάνια, διέταξε να πυροβολήσουν το πλήθος. Ένας αξιωματικός μοίρασε 5.000 τουφέκια. Στις 20, οι εργάτες, υποστηριζόμενοι από βομβαρδισμούς «νομιμόφρονων» αεροπλάνων, κατέλαβαν τους στρατώνες με κόστος βαριές απώλειες. Ο στρατηγός Φάνχουλ αιχμαλωτίστηκε. Εργατικές φάλαγγες κατευθύνθηκαν προς το Τολέδο, την Αλκάλα, τη Σιγουέντσα και την Κουένκα, τις οποίες ο τέκτονας ηγέτης της CNT, Σιπριάνο Μέρα, που μόλις που είχε βγει από τη φυλακή, ανακαταλαμβάνει με 800 πολιτοφύλακες και ένα μόνο πολυβόλο. Στη Βαλένθια, η κατάσταση είναι πιο κωμική. Η φρουρά δεν στασιάζει, αλλά τα συνδικάτα καλούν σε γενική απεργία στις 19, οι στρατώνες περικυκλώνονται και ο στρατηγός Μαρτίνεθ Μόνχε^xix δηλώνει νομιμοφροσύνη προς τη δημοκρατία: γρήγορα υποστηρίζεται από μια αντιπροσωπεία της κυβέρνησης της Μαδρίτης, με επικεφαλής τον Μαρτίνεθ Μπάριο. Στις αρχές Αυγούστου, συγκλονισμένη από εσωτερικές συγκρούσεις και χωρίς πολιτικές προοπτικές, η φρουρά παραδόθηκε.

Μέχρι το βράδυ της 20ής Ιουλίου, με ελάχιστες εξαιρέσεις, η κατάσταση είχε ξεκαθαρίσει. Εκεί που οι στρατιωτικοί νίκησαν, οι οργανώσεις των εργατών και των αγροτών απαγορεύτηκαν, οι αγωνιστές τους φυλακίστηκαν και εκτελέστηκαν, και ο εργατικός πληθυσμός υπέστη την πιο άγρια ​​λευκή τρομοκρατία. Εκεί που η ανταρσία απέτυχε, και οι αρχές του δημοκρατικού κράτους σαρώθηκαν από τους εργάτες που ηγήθηκαν στη μάχη με την καθοδήγηση των οργανώσεών τους, που είχαν συσπειρωθεί σε «επιτροπές», οι οποίες, με τη συγκατάθεση και την υποστήριξη των ένοπλων εργατών, ανέλαβαν όλη την εξουσία και ξεκίνησαν τον κοινωνικό μετασχηματισμό. Η πρωτοβουλία της αντεπανάστασης πυροδότησε την επανάσταση. Ο ένοπλος αγώνας ενάντια στην στρατιωτική εξέγερση απαιτούσε ένα κέντρο, μια ηγεσία, τις απαρχές μιας οργάνωσης. Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο την επόμενη μέρα της νίκης πάνω στους στρατώνες. Η νίκη πρέπει να ολοκληρωθεί, οι τελευταίοι υποστηρικτές του φασισμού να εξαλειφθούν, η νέα επαναστατική τάξη να διασφαλιστεί, η παραγωγή και οι επικοινωνίες να ξαναρχίσουν να λειτουργούν, να προετοιμαστούν νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις — με λίγα λόγια, να κυβερνήσουν. Αυτή είναι η δουλειά των επιτροπών, τις οποίες ο Τζ. Μούνις^xx, με μια εντυπωσιακή φράση, ονομάζει «επιτροπές-κυβέρνηση» (comités-gobierno)^xxi. Η περιοχή που απέκρουσε την επιχείρηση των στρατηγών καλύπτεται από λαϊκές επιτροπές πολέμου ή άμυνας, επαναστατικές επιτροπές, εκτελεστικές, αντιφασιστικές, εργατικές επιτροπές και επιτροπές δημόσιας ασφάλειας, οι οποίες παντού ασκούν την εξουσία σε τοπικό επίπεδο. Δημιουργούνταν με χίλιους δυο τρόπους, άλλοτε εκλέγονταν μέσα στους χώρους δουλειάς ή σε γενικές συνελεύσεις, άλλοτε δημιουργούνταν από τις εργατικές οργανώσεις, τα κόμματα και τα συνδικάτα, με ή χωρίς διαπραγμάτευση. Σε τοπικό επίπεδο, ελέγχονται στενά από μια «βάση» η οποία πιο συχνά τις ωθεί παρά τις διευθύνει. Τουλάχιστον τα συνδικάτα και τα κόμματα εκπροσωπούνται παντού ως τέτοια, σε αναλογίες που ποικίλλουν σύμφωνα με την επιρροή τους ή την πολιτική της αριθμητικά κυρίαρχης οργάνωσης. Μετά την καταστολή της στρατιωτικής ανταρσίας, όλες τους ανέλαβαν, με τη συγκατάθεση ή κάτω από την πίεση των εργατικών και αγροτικών μαζών, όλες τις νομοθετικές και εκτελεστικές λειτουργίες. «Όλες αποφασίζουν κυρίαρχα… όχι μόνο για άμεσα προβλήματα όπως η διατήρηση της τάξης και ο έλεγχος των τιμών, αλλά και για τα τρέχοντα επαναστατικά καθήκοντα: κοινωνικοποίηση ή συνδικαλιστικός έλεγχος των βιομηχανικών επιχειρήσεων, απαλλοτρίωση της περιουσίας του κλήρου, των «υπονομευτών» ή, πιο απλά, των μεγάλων γαιοκτημόνων, διανομή της γης μεταξύ των κολίγων ή συλλογική εκμετάλλευση, δήμευση των τραπεζικών λογαριασμών, υπαγωγή των κατοικιών σε δημοτικό έλεγχο, οργάνωση της ενημέρωσης, γραπτής ή προφορικής, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής πρόνοιας»^xxii.

Τις επόμενες μέρες της συντριβής της ανταρσίας, οργανώθηκαν από τις τοπικές επιτροπές οι περιφερειακές δυνάμεις. Στην Καταλονία, όπου οι αγωνιστές της CNT έπαιξαν ηγετικό ρόλο και τους εμπιστεύεται η συντριπτική πλειοψηφία των ένοπλων εργατών, η περιφερειακή ολομέλεια της CNT απέρριψε την πρόταση του Γκαρσία Όλιβερ να αναλάβει την εξουσία και να εγκαθιδρύσει τον ελευθεριακό κομμουνισμό, και ταυτόχρονα αποφάσισε να διατηρήσει την ύπαρξη της κυβέρνησης της Ζενεραλιτάτ, με την οποία ωστόσο αρνείται να συνεργαστεί. Από την άλλη πλευρά, μαζί με τα υπόλοιπα εργατικά και ρεπουμπλικανικά κόμματα και τα συνδικάτα, θα εμψυχώσει, την Κεντρική Επιτροπή των αντιφασιστικών πολιτοφυλακών της Καταλονίας, μια πραγματική δυαδική επαναστατική εξουσία, γύρω από την οποία συμπαρατάσσονται οι εξειδικευμένες επιτροπές πολέμου, οργάνωσης των πολιτοφυλακών, των μεταφορών, του εφοδιασμού, των πολεμικών βιομηχανιών, του «ενιαίου σχολείου» και της έρευνας, ενός πραγματικού υπουργείου των εσωτερικών, το οποίο στην πραγματικότητα μοιράζεται με την CNT και την FAI την διοίκηση των «περιπόλων ελέγχου», των εργατικών πολιτοφυλακών στα μετόπισθεν.

Στη Βαλένθια, η ιδιαίτερη κατάσταση που δημιουργήθηκε από τη στάση της φρουράς τροφοδότησε για μερικές εβδομάδες μια σύγκρουση μεταξύ της εξουσιοδοτημένης Χούντας του Μαρτίνεθ Μπάριο, που εκπροσωπούσε την κυβέρνηση της Μαδρίτης, και της Λαϊκής Εκτελεστικής Επιτροπής, την εμπροσθοφυλακή της οποίας αποτελούσε η απεργιακή επιτροπή της CNT–UGT. Αυτή τελευταία επιβλήθηκε, στις αρχές Αυγούστου, ως η μοναδική επαναστατική αρχή στην επαρχία του ισπανικού Λεβάντε.

Στις Αστούριες, δύο de facto επαναστατικές αρχές διεκδίκησαν την εξουσία: η Επιτροπή Πολέμου της Χιχόν, κυρίως αναρχοσυνδικαλιστική, με τον Σεγκούντο Μπλάνκο^xxiii, και η Λαϊκή Επιτροπή της Σάμα ντε Λανγκρέο, με τον Γκονζάλες Πένια. Στη Χώρα των Βάσκων, μέσα στις Χούντες [Επιτροπές] Άμυνας, επιβεβαιώνεται το κύρος των αντιπροσώπων του Βασκικού Εθνικιστικού Κόμματος, που ενδιαφέρονται τόσο για την τάξη όσο και για την αυτονομία. Στη Μάλαγα, η Επιτροπή Επαγρύπνησης, με επικεφαλής αγωνιστές της CNT, υπαγορεύει τις εντολές της στον κυβερνήτη, «μια μηχανή υπογραφών… ένας χλωμός Γιρονδίνος», όπως έγραψε ο Γάλλος δημοσιογράφος Ντελαπρέ^xxivxxv.

Στην Αραγονία, που σε λίγες εβδομάδες την ανακατέλαβαν οι καταλανικές πολιτοφυλακές, εμφανίστηκε τελικά ο πιο πρωτότυπος τύπος επαναστατικής εξουσίας, το Συμβούλιο της Αραγονίας, το οποίο ο Σέζαρ Λορένζο ονόμασε «κρυπτο-ελευθεριακή κυβέρνηση»^xxvi. Η εξουσία του δόθηκε από ένα συνέδριο επιτροπών των πόλεων και των χωριών που συνήλθε μετά την ανακατάληψη και στην πραγματικότητα ήταν μια έκφραση των πιο αποφασισμένων αναρχικών ρευμάτων.

Μέσα σε λίγες εβδομάδες, εγκαθιδρύθηκαν οι νέοι θεσμοί ενός κρατικού μηχανισμού νέου τύπου, που διασφάλιζαν οι επιτροπές-κυβέρνηση και στην πραγματικότητα προερχόταν από τους ένοπλους εργάτες και τις οργανώσεις τους: επιτροπές δημόσιας τάξης ή ασφάλειας που διέθεταν περιπόλους ελέγχου, πολιτοφυλακές των μετόπισθεν, εργατικές ταξιαρχίες ή λαϊκές φρουρές και που αποτελούσαν τη νέα επαναστατική αστυνομική δύναμη που επέβαλε την «τρομοκρατία της τάξης». «Επαναστατικά δικαστήρια», που τα μέλη τους εκλέγονται ή διορίζονται από τα κόμματα και τα συνδικάτα εμφανίζονται στη Βαρκελώνη, τη Λιέιδα, τη Καστεγιόν και τη Βαλάνς. Τέλος και πιο σημαντικό, ο κυρίαρχος θεσμός σε αυτό το πλαίσιο της ένοπλης πάλης είναι αυτός των πολιτοφυλακών, που σχηματίζονται με την πρωτοβουλία των επιτροπών καθώς και των κομμάτων και των συνδικάτων, ένας αυτοσχέδιος επαναστατικός στρατός στον οποίο συνυπάρχουν «νομιμόφρονες» στρατιωτικοί καριέρας που θεωρούνται ως «τεχνικοί», μαζί με πολιτικούς αγωνιστές που παρέχουν τους ηγέτες και τους ανθρώπους για τα στρατεύματα. Επίσης, οι επιτροπές, και κυρίως η Κεντρική Επιτροπή της Βαρκελώνης, προσπαθούν να ενοποιήσουν τους τρόπους οργάνωσης, τους κανονισμούς, τις αμοιβές και τη στρατιωτική εκπαίδευση. Στη Μαδρίτη, το «5ο Σύνταγμα» που δημιουρ-γήθηκε από το Κομμουνιστικό Κόμμα αφιέρωσε όλη του την φροντίδα στην εκπαίδευση των στελεχών και η Κεντρική Επιτροπή στη Βαρκελώνη ανέθεσε στον Γκαρσία Όλιβερ την οργάνωση μιας λαϊκής σχολής πολέμου.

Αυτά τα επαναστατικά σώματα, μέσα σε λίγες μέρες, και χωρίς να τους δοθεί καμία ντιρεκτίβα από οποιαδήποτε οργάνωση, ξεκίνησαν την πορεία της άμεσης επίλυσης των μεγάλων προβλημάτων της Ισπανίας. Οι επιτροπές-κυβέρνηση αποτελούν την εργατική απάντηση στο αστικό-ολιγαρχικό κράτος, τα πολεμικά τεχνάσματα αντικαθιστούν τον στρατό της κάστας, το πρόβλημα της Εκκλησίας διευθετείται με τον πιο ριζοσπαστικό δυνατό τρόπο, με το σφράγισμα των κτιρίων, την απαγόρευση της λατρείας, την κατάσχεση της περιουσίας, το κλείσιμο των θρησκευτικών σχολείων και μια ιδιαίτερα δυναμική εκκαθάριση που πλήττει τη μεγάλη πλειοψηφία των ιερέων και των μοναχών. Το ίδιο ισχύει και για τα οικονομικά θεμέλια της ολιγαρχίας, δηλαδή την αγροτική και τη βιομηχανική ιδιοκτησία. Σε όλη τη ζώνη που ελέγχεται από τις επιτροπές-κυβέρνηση, οι βιομηχανικές επιχειρήσεις αποσπώνται από τους ιδιοκτήτες τους και κατάσχονται από τους εργάτες – , αυτή είναι η incautación, ο κανόνας στην καταλανική περιοχή, και, γενικά, όπου κυριαρχούν ή ελέγχουν οι αναρχικοί, ενώ στις περιοχές κάτω από την επιρροή των σοσιαλιστών ή της UGT επικρατεί η intervención. Στην πράξη, η διοίκηση στις εταιρείες πέρασε στα χέρια εκλεγμένων εργατικών επιτροπών, οι οποίες ανέλαβαν την επανεκκίνηση της παραγωγής βάσει μιας βαθιάς αναδιοργάνωσης σύμφωνα με την αντίληψή τους για τη νέα κοινωνία, οδηγώντας σε μια πληθώρα λύσεων τις οποίες δεν πρόκειται να μελετήσουμε εδώ, αλλά όλες φέρουν το αποτύπωμα της βούλησης των εργατών να αποκτήσουν τον έλεγχο της κατάστασής τους. Η ίδια ποικιλομορφία εμφανίζεται και στην ύπαιθρο, που χαρακτηρίζεται από ένα τεράστιο και βαθύ κίνημα κολεκτιβοποίησης, το οποίο παραμένει σήμερα ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα στην ιστορία αυτής της περιόδου: αναγκαστική κολεκτιβοποίηση που περιλαμβάνει όλους τους κατοίκους, εθελοντική κολεκτιβοποίηση που μερικές φορές περιλαμβάνει την πλειοψηφία, κολεκτιβοποίηση μόνο των γαιών των μεγάλων γαιοκτημόνων ή των μικρών αγροτεμαχίων που έχουν ενωθεί, δημιουργία συνεταιρισμών παραγωγής ή διανομής, πειράματα ολοκληρωτικού κολεκτιβισμού με κατάργηση του χρήματος, όπως στην ανακτημένη Αραγονία… . Οι επιτροπές που ασκούν την πολιτική εξουσία ξεκινούν προσπάθειες συντονισμού και σχεδιασμού της οικονομίας: οικονομικά συμβούλια στην Καταλονία και το Λεβάντε, τα οποία προφανώς αντιμετωπίζουν προβλήματα νομίσματος και πίστωσης, δηλαδή, σε τελική ανάλυση, το πρόβλημα της πολιτικής εξουσίας, που λύνεται μόνο κατ’ επίφαση, δεδομένου ότι οι αποφάσεις παίρνονται σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, αλλά μένουν μετέωρες, καθώς παραμένει μια κεντρική κυβέρνηση για την οποία καμία εργατική οργάνωση δεν αναλαμβάνει την ευθύνη να καλέσει τους εργάτες, αν όχι να την ανατρέψουν, τουλάχιστον απλώς να την απομακρύνουν.

Όμως η κυβέρνηση εξακολουθεί να υπάρχει, ακόμη και αν, σύμφωνα με τα λόγια του Φραντς Μπόρκεναου^xxvii, δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα «μνημείο αδράνειας». Έχοντας επίγνωση της αδυναμίας τους, η κυβέρνηση Χιράλ και οι εκπρόσωποί της, η κυβέρνηση Κομπανίς στην Καταλονία, δεν πήραν ποτέ το ρίσκο να αντιμετωπίσουν τις επιτροπές-κυβέρνηση με μια αναμέτρηση δυνάμεων και η μοναδική προσπάθεια που έγινε στη Βαλένθια, να ξεκινήσει μια σύγκρουση των εξουσιών, γρήγορα εξελίχθηκε εις βάρος των εκπροσώπων της νόμιμης κυβέρνησης. Ωστόσο, η ίδια η ύπαρξη αυτών των αρχών αποτελεί έναν βασικό παράγοντα. Φυσικά, για μεγάλο χρονικό διάστημα, αρκούνται στο να «εκδίδουν διατάγματα» στα χαρτιά για αυτά που οι εργάτες έχουν ήδη εφαρμόσει στην πράξη: τις πολιτοφυλακές που φρουρούν μπροστά στις πόρτες τους και πολεμούν στο μέτωπο, τις περιπολίες που ελέγχουν τους δρόμους, τις επιτροπές που διοικούν και νομοθετούν. Όμως σε αυτή την εξουσία «των διαταγμάτων», την οποία ανέχονται οι εργατικές οργανώσεις και οι επιτροπές, της ανοίγονται δυνατότητες: τελικά, οι νέες επαναστατικές αρχές ενεργούν στο όνομα του Κράτους και της δημοκρατικής κυβέρνησης και δεν είναι μια απλή τυπική διαδικασία το γεγονός ότι η κυβέρνηση διορίζει ως «κυβερνήτες» τους προέδρους των επιτροπών που κυβερνούν τις μεγάλες πόλεις και τις επαρχίες. Αν και δεν είναι παρά ένα φάντασμα, η εξουσία του παραδοσιακού κράτους υφίσταται τουλάχιστον κατ’ όνομα, και η κατάσταση που δημιουργήθηκε στη «δημοκρατική» Ισπανία μετά από την απάντηση των εργατών και των αγροτών στην ανταρσία των στρατηγών, είναι μια κατάσταση «δυαδικής εξουσίας», με άλλα λόγια, μια μεταβατική κατάσταση που μπορεί να επιλυθεί μόνο με την ηγεμονία της μιας ή της άλλης.

Οι επιτροπές-κυβέρνηση έχουν την εμπιστοσύνη των ένοπλων εργατών, όμως προέρχονται και από τα κόμματα και τα συνδικάτα. Στο τέλος μιας κατάστασης που δεν μπορεί να διαρκέσει επ’ άπειρον, δύο πιθανότητες είναι ανοιχτές : είτε να προσαρτηθούν στη δημοκρατική νομιμότητα, παίρνοντας τη μορφή ενός λαϊκού μετώπου που επεκτείνεται στα συνδικάτα και το αναρχικό κίνημα, στο πλαίσιο ενός κράτους παραδοσιακού τύπου, αλλά «ανακαινισμένου», που δεν είναι τίποτε άλλο από την αστική και κοινοβουλευτική δημοκρατία προσαρμοσμένη στις συνθήκες του εμφυλίου πολέμου: αυτή είναι η αντίληψη που υπερασπί-ζονται οι ρεπουμπλικάνοι, οι σοσιαλιστές της πτέρυγας του Πριέτο και οι ηγέτες του Κομμουνιστικού Κόμματος. Είτε, ερχόμενες σε ρήξη με αυτή την αστική νομιμότητα, δίνουν στον εαυτό τους μια νέα νομι-μότητα, που απορρέει από τις μάζες, και μετατρέπονται σε όργανα ενός κράτους νέου τύπου, που βασίζεται στην άμεση εκπροσώπηση των εργατών από τους χώρους της δουλειάς τους, με άλλα λόγια, ενός κράτους «σοβιετικού» τύπου, ενός κράτους των συμβουλίων σύμφωνα με την κλασική, μαρξιστική έννοια του όρου.

Όμως, το καλοκαίρι του 1936, κανένα εργατικό κόμμα δεν εξέτασε σοβαρά αυτή την τελευταία λύση. Οι σοσιαλιστές του Πριέτο και οι κομμουνιστές απέρριψαν την προοπτική μιας «σοσιαλιστικής δημοκρατίας», την οποία θεωρούσαν όχι απλώς μη ρεαλιστική αλλά και επικίνδυνη. Οι αναρχικοί και οι αναρχοσυνδικαλι-στές αρνούνται να εμπλακούν σε μια πάλη για να κατακτήσουν μια «εξουσία» την οποία δεν θα ήξεραν τι να την κάνουν, καθώς η άσκησή της θα ήταν αντίθετη με τις αρχές τους. Στο POUM – όπου πίστευαν ότι ο Μαουρίν εκτελέστηκε, καθώς είχε πέσει στα χέρια των φρανκιστών – ο Αντρές Νιν, ο οποίος ανέλαβε πολιτικός γραμματέας και κύριος ηγέτης του, ισχυρίζεται ότι η δικτατορία του προλεταριάτου στην πραγμα-τικότητα έχει ήδη επιτευχθεί στην Ισπανία, όπου η ύπαρξη επιπλέον των συνδικάτων, των κομμάτων και των συγκεκριμένων προλεταριακών οργανώσεων καθιστά περιττή την εμφάνιση των σοβιέτ^xxviii. Όσο για τον Λάργκο Καμπαγιέρο, υποστηρίζει ότι «τα εργατικά κόμματα πρέπει το συντομότερο δυνατό να σαρώσουν τους γραφειοκράτες, τους δημόσιους υπαλλήλους, το υπουργικό σύστημα λειτουργίας» και να «προχωρή-σουν σε νέες επαναστατικές μορφές διοίκησης» τις οποίες όμως δεν προσδιορίζει^xxix. Η επανάσταση σταμα-τάει στη μέση του δρόμου, μπροστά στην πύλη που οδηγεί στα άγια των αγίων, την πολιτική εξουσία, την εξουσία του Κράτους.

Σημειώσεις